उपेक्षामा ऐतिहासिक मणिमण्डप: राम–सीताको ‘सक्कली विवाहस्थल’ जनकपुरधामको चहलपहलबाट टाढै

जनकपुरधाम। साताव्यापी विवाहपञ्चमी महोत्सवले जनकपुरधाममा अहिले अपूरणीय उत्साह ल्याएको छ। भारत तथा नेपालका विभिन्न भागबाट आएका भक्तजनले सहर रमाइलो बनेको छ। जानकी मन्दिर परिसर गीत–संगीत, झाँकी तथा धार्मिक गतिविधिले भरिभराउ छ। तर यही बेला राम–सीताको वास्तविक विवाहस्थल मानिने मणिमण्डप भने विगत वर्षझैँ यो वर्ष पनि उपेक्षामा परिरहेको छ।

सक्कली विवाहमण्डप उपेक्षामा

किंवदन्तीअनुसार त्रेता युगमै भगवान् राम र सीताको विवाह सम्पन्न भएको स्थल मणिमण्डप हो। जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका–१३ मा अवस्थित यो पवित्र स्थल जानकी मन्दिरबाट लगभग तीन किलोमिटर टाढा छ। तर, यहाँ न त महोत्सवको गहमागहमी छ, न त कुनै विशेष सजावट। साधारण र फिका वातावरणले यो स्थानको ऐतिहासिक महत्व ओझेल परेको अनुभूति हुन्छ।

स्थानीयवासी योगेन्द्र रायका अनुसार जानकी मन्दिरको बढी प्रचार–प्रसारले मणिमण्डप पछाडि परेको हो। उनी भन्छन्, “जानकी मन्दिर छेउमै विवाहमण्डप बनाइएपछि राम–सीताको विवाह त्यहीँ भएको प्रचार गरियो। यसका कारण वास्तविक स्थल भुलिँदै गएको छ।” रायका अनुसार जानकी मन्दिरसँग सम्बन्धित २५ बिघा जग्गा अन्यको नजरमा नपरोस् भनेर पनि मन्दिर नजिकै मण्डप निर्माण गरिएको विश्वास स्थानीयमा छ।

बजार क्षेत्रदेखि टाढा भएको कारण आरन–गरिबी

मणिमण्डप बजार क्षेत्र र मुख्य धार्मिक मार्गबाट केही टाढा पर्छ। यही दूरी र पहुँचको अभावले पनि पर्यटक तथा भक्तजन यसतर्फ आकर्षित नहुने स्थानीयहरूको बुझाइ छ। पर्याप्त प्रचार–प्रसार, दिशानिर्देश बोर्ड, व्यवस्थापन र सुविधाको कमीका कारण यहाँ दैनिक आउने भक्तजनको संख्या न्यून छ।

पुरातात्त्विक उत्खननले पुष्टि गरेको ऐतिहासिकता

मणिमण्डप क्षेत्रमा पुरातत्त्व विभागले दुईपटक उत्खनन गरेको छ। उत्खननका क्रममा त्रेता युगसँग सम्बन्धित मानिने विभिन्न कलात्मक भाँडाकुँडा तथा अन्य ऐतिहासिक सामग्री फेला परेका थिए। यसले मणिमण्डपको धार्मिक–ऐतिहासिक महत्वपूर्णता थप बलियो बनाएको स्थानीयहरू बताउँछन्।

मणिमण्डपनजिकै रहेको रामले विवाहमण्डपमा प्रवेश गर्नु अघि खुट्टा धोएको भनिने पवित्र पोखरी, विवाह वेदी, वेदीमा प्रयोग गरिएका फूल तथा सामग्री विसर्जन गरिने अर्को पोखरी जस्ता स्थल पनि संरक्षैमाभन्दा उपेक्षामै छन्।

१८ करोड खर्चिएर बनेको संरचना प्रयोगविहीन

जनकपुरधाममा विवाह गर्न आउने दम्पतीलाई सुविधा पु-याउने उद्देश्यले सहरी विकास मन्त्रालयले मणिमण्डपनजिकै भव्य भौतिक संरचना निर्माण गरेको छ। १८ करोड ५३ लाख रुपैयाँ लागतमा निर्माण भएको ‘विवाह प्यालेस’मा ७० जनासम्म अट्ने हल, १६ वटा अट्याच्ड बेडरुम, डाइनिङ हल, किचेन, म्युजियमलगायतका संरचना छन्।
तर, निर्माण सम्पन्न भई उद्घाटन भइसके पनि सञ्चालन जिम्मा कसले लिने ? कसरी सञ्चालन गर्ने ? भन्ने विषयमा अहिलेसम्म कुनै निर्णय हुन सकेको छैन। फलस्वरूप करोडौँ लागतमा बनेका संरचना खाली रहेका छन्।

स्थानीयको माग—मणिमण्डपलाई राष्ट्रिय धार्मिक गन्तव्यको रूपमा विकास गर्नुपर्छ

स्थानीयबासी तथा धार्मिक सरोकारवाला संघ–संस्थाले मणिमण्डपलाई अत्यन्त पवित्र र ऐतिहासिक स्थलका रूपमा विकास गर्न सरकार तथा स्थानीय तहको ध्यानाकर्षण गराउँदै आएका छन्। उनीहरूको बुझाइमा विवाहपञ्चमीजस्तो अन्तर्राष्ट्रिय महोत्सवमा पर्यटकहरूलाई वास्तविक विवाहस्थलको जानकारी दिन सकिने हो भने जनकपुरधामको धार्मिक पर्यटन अझै समृद्ध बन्नेछ।

विवाहपञ्चमीको उज्यालोमा जनकपुरधाम चम्कि–रहेको बेला राम–सीताको ‘सक्कली विवाहमण्डप’ भने अहिलेसम्म अँध्यारोमै छ—प्रचार, सुरक्षा र व्यवस्थापनको प्रतीक्षामा।