लहान दुर्गा मन्दिरमा हवाई फायरिङ र पशुबलि, प्रहरीको भूमिकाबारे स्पष्टता माग

महेश सिंह,लहान सिरहा – सिरहाको लहान नगरपालिका–७ स्थित दुर्गा मन्दिरमा भगवतीलाई नेपाल प्रहरीले सलामी दिएको र बन्दुकबाट हवाई फायरिङ गरेपछि पशुबलि सुरु गरिएको घटनाले धार्मिक परम्परा,पशु अधिकार र प्रहरीको भूमिकाबारे प्रश्न उठाएको छ।

मन्दिरमा प्रहरीको सलामी र हवाई फायरिङसहित बलि प्रदान गरिएको तस्बिर सार्वजनिक भएपछि धार्मिक अनुष्ठानमा राज्यको सुरक्षा निकायको सहभागिताले पशुबलि प्रथालाई प्रोत्साहन गरेको सन्देश जाने हो कि होइन भन्ने विषयमा बहस आवश्यक देखिएको छ।

नेपालको संविधानले धार्मिक स्वतन्त्रताको हक सुनिश्चित गरे पनि धार्मिक आस्थाको अभ्यास प्रचलित कानुनको सीमाभित्र हुनुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। संविधानको धारा २६ को उपधारा (१) ले प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो आस्थाअनुसार धर्मको अवलम्बन, अभ्यास र संरक्षण गर्ने स्वतन्त्रता दिएको छ। तर धारा २६ को उपधारा (३)ले धार्मिक स्वतन्त्रताको प्रयोग गर्दा सार्वजनिक स्वास्थ्य, शिष्टाचार, नैतिकता र सार्वजनिक शान्तिविपरीत हुने गतिविधि गर्न नपाइने व्यवस्था गरेको छ। त्यस्तो कार्य कानुनबमोजिम दण्डनीय हुने संवैधानिक प्रावधान छ।

पशुबलिसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था

मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा २९० मा पशुपन्छीप्रति निर्दयी व्यवहार गर्न नहुने व्यवस्था छ। यस दफाअनुसार पशुपन्छीलाई कुटपिट गर्ने, यातना दिने वा अन्य किसिमले क्रूर व्यवहार गर्ने कार्य निषेध गरिएको छ। यस्तो कसुर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई तीन महिनासम्म कैद वा पाँच हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्ने व्यवस्था छ।

त्यसैगरी, मुलुकी अपराध संहिताको दफा २९१ ले सार्वजनिक स्थलमा पशु वा पक्षी मार्न निषेध गरेको छ। तर परम्परादेखि बलि दिँदै आएको धार्मिक स्थलका लागि कानुनले अपवादको व्यवस्था गरेको छ। त्यस्तो धार्मिक स्थलमा बलि दिनुपर्दा विकल्प उपलब्ध भए विकल्प अपनाउनुपर्ने र विकल्प सम्भव नभए सम्बन्धित धार्मिक स्थलका व्यवस्थापकले निर्धारण गरेको स्थान र विधिअनुसार बलि दिनुपर्ने व्यवस्था छ।

दफा २९१ बमोजिम कसुर ठहरिएमा एक महिनासम्म कैद वा पाँच हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुन सक्छ। त्यसैले धार्मिक स्थलमा हुने सबै प्रकारका पशुबलि स्वतः गैरकानुनी हुँदैनन्; तर कानुनले तोकेको प्रक्रिया उल्लङ्घन भएमा कारबाहीको विषय बन्न सक्छ।

गाईगोरु मार्न कानुनी प्रतिबन्ध

मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा २८९ले गाई वा गोरु मार्न वा चोट पुर्‍याउने नियतले काम गर्न निषेध गरेको छ। कसैले गाई वा गोरु मारेमा तीन वर्षसम्म कैद हुन सक्छ। गाई वा गोरुलाई कुटी अङ्गभङ्ग पारेमा छ महिनासम्म कैद र अन्य चोट पुर्‍याएमा पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुन सक्ने व्यवस्था छ।

प्रहरीको भूमिकाबारे स्पष्टता आवश्यक

शान्ति सुरक्षा कायम गर्ने जिम्मेवारी पाएको नेपाल प्रहरी धार्मिक कार्यक्रममा सहभागी हुँदा कानुनको पालना, सार्वजनिक सुरक्षाको सुनिश्चितता र निष्पक्षताको सन्देश दिनुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ। लहानको दुर्गा मन्दिरमा प्रहरीले सलामी र हवाई फायरिङ गर्नुको उद्देश्य के थियो, त्यसका लागि सम्बन्धित निकायबाट अनुमति लिइएको थियो कि थिएन र उक्त कार्य प्रचलित प्रहरीसम्बन्धी नियमअनुसार थियो कि थिएन भन्ने विषयमा स्पष्टता आवश्यक छ।

पशु अधिकारका पक्षधरहरूले धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै पशुबलिको सट्टा फूल, फलफूल तथा प्रतीकात्मक सामग्री चढाउने विकल्प अपनाउनुपर्ने आवाज उठाउँदै आएका छन्। उनीहरूका अनुसार धार्मिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदा पशुपन्छीप्रति अनावश्यक पीडा र क्रूरता हुन नदिनु समाजको साझा दायित्व हो।

धार्मिक स्वतन्त्रता, पशु अधिकार र कानुनी मर्यादाबीच सन्तुलन कायम गर्न सम्बन्धित निकायले घटनाको वास्तविकता स्पष्ट पार्नुपर्ने देखिन्छ। यस विषयमा जिल्ला प्रहरी कार्यालय सिरहाको आधिकारिक प्रतिक्रिया प्राप्त भएपछि समाचारलाई थप स्पष्ट बनाउन सकिनेछ।

समाचार प्रकाशनका लागि आधिकारिक कानुनी स्रोतहरू:

नेपालको संविधान, धारा २६ — [नेपाल कानून आयोग]
मुलुकी अपराध संहिता, २०७४, दफा २८९, २९० र २९१ — [नेपाल कानून आयोग]

पशुबलि प्रथालाई पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध लगाउने कानुनको माग र हालको कानुनी व्यवस्था फरक विषय हुन्। अहिलेको कानुनअनुसार दफा २९१ ले परम्परागत धार्मिक स्थलमा सर्तसहित बलिको व्यवस्था गरेको छ। त्यसैले लहानको घटनामा कारबाही हुनुपर्ने हो वा होइन भन्ने निष्कर्ष निकाल्न बलि दिइएको स्थान, पशुको प्रकार, अपनाइएको विधि र प्रहरीको भूमिकाबारे थप तथ्य पुष्टि गर्नुपर्छ।