पूर्वप्रधानमन्त्री शेख हसिनालाई मृत्युदण्ड, राजनीतिक अस्थिरता र चुनावी चुनौतीहरूबीच अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानाकर्षण

ढाका – मानवता विरुद्धको अपराधको आरोपमा यसै हप्ता बङ्गलादेशकी पूर्व प्रधानमन्त्री शेख हसिनालाई सुनाइएको मृत्युदण्डको फैसला विरोधीहरूले देशलाई दीर्घकालीन संकटबाट बाहिर निकाल्ने सम्भावित अवसरका रूपमा हेरेका छन्।

१५ वर्षे शासनकाल हिंसात्मक विद्रोह र अस्थिरता सँग समाप्त भएपछि, गत वर्ष अगस्त ५ देखि भारतमा निर्वासनमा रहँदै आएकी हसिनाले सोमबार भएको यसै फैसला ‘पक्षपाती र राजनीतिक रूपमा प्रेरित’ भएको भन्दै अस्वीकार गरेकी छन्। उनले यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा राजनीतिक प्रलोभनको परिणाम भन्दै आलोचना गरेकी छन्।

बङ्गलादेशको अन्तरिम सरकार, विशेष गरी नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता मुहम्मद युनुसको नेतृत्वमा, देशलाई स्थिरता र लोकतान्त्रिक मार्गमा फर्काउने प्रयासहरू गरिरहेको बेला, हसिनाका दशकौँ पुराना प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई पछि पारेर विश्वासिलो निर्वाचनको दबाब परिरहेको छ।

– तनावपूर्ण चुनावको तयारी –

अन्तरिम सरकारले नयाँ नेतृत्वलाई आगामी निर्वाचनमार्फत बङ्गलादेशलाई पुनः प्रजातान्त्रिक मार्गमा लैजाने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छ। तर, अवामी लिगलाई निर्वाचनबाट पूर्ण रूपमा अलग राख्ने निर्णयले राजनीतिक ध्रुवीकरण अझ तीव्र भएको विश्लेषकहरूले बताएका छन्।

क्यानाडास्थित एसिया प्यासिफिक फाउन्डेसनका वरिष्ठ फेलो माइकल कुगेलम्यानले भने, “अन्तरिम सरकारले अवामी लिगमाथि कडा दमन गरेको कारण ध्रुवीकरण जस्तो ज्वरो जस्तै बढेको छ।” उनले थपे, “सबैभन्दा ठूलो जोखिम भनेको चुनावअघिको हिंसा नै हो।”

गत वर्षको दमनमा प्रहरी बलहरू अग्रपंक्तिमा रहेकाले अहिले सुरक्षा बलहरूको मनोबल कमजोर देखिएको र, हिंसा नियन्त्रण गर्न राज्यको क्षमता नै प्रश्नमा परेको विश्लेषकहरूको टिप्पणी छ। हसिनाका छोराले आफ्नो राजनीतिक प्रतिबन्ध जारी रहेसम्म, अवामी लिगले चुनाव स्थगित गर्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

– हसिनाको ‘लामो खेल’ –

फैसलापछि बङ्गलादेशको आगामी चुनावमा अन्तर्राष्ट्रीय माग दोहोरिए पनि, भारतले हसिनालाई फर्काउने सम्भावना कम देखिएको छ। कुगेलम्यानले भने, “उहाँ भारतमै बसेर पार्टीको नेतृत्व गर्न थाल्नुहुनेछ र राजनीतिक परिस्थितिमा अनुकूलता आए फेरि सक्रिय राजनीतिमा फर्किने लामो खेल खेलिरहनुहुनेछ।”

बिबिसी बङ्गाली सेवाका पूर्व प्रमुख विश्लेषक साबिर मुस्तफाका अनुसार, हसिनाविना अवामी लिग कमजोर हुने भए पनि, भविष्यमा पुनः उठ्न चाहने सुधार आवश्यक छ। “यदि उहाँले राजनीति फर्कन चाहनुहुन्छ भने, पार्टीको संरचनात्मक सुधार स्वयंले नै गर्नुपर्छ,” उनले भने।

मुक्त विश्लेषकहरूले भने, अनुपस्थितिमा मुद्दा ‘गम्भीर रूपमा त्रुटिपूर्ण’ भएको र मृत्युदण्ड अन्यायपूर्ण रहेको बताए। तर, अहिलेको नेतृत्वको माग र समर्थनलाई सडकमा लामो समयसम्म टिकाइराख्न कठिन हुने पनि टिप्पणी गरियो।

– अन्तर्राष्ट्रिय दबाब र चुनौतीहरू –

मानव अधिकार समूह र संयुक्त राष्ट्रसंघका अधिकारीहरूले फैसला र प्रक्रियाप्रति मिश्रित प्रतिक्रिया दिएका छन्। ह्युमन राइट्स वाच र एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले निष्पक्षताको सवाल उठाए भने, संयुक्त राष्ट्रसंघले गत वर्षको कारबाहीका पीडितहरूको लागि यो ‘महत्त्वपूर्ण क्षण’ भनेर बताएको छ। यद्यपि, राष्ट्रसंघले मृत्युदण्डप्रति आफ्नो विरोध दोहोर्‍याएको छ।

यस पृष्ठभूमिमा, युनुस नेतृत्वको सरकारले परीक्षण प्रक्रियालाई विश्वसनीय रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने चुनौती रहेको कुगेलम्यानको विश्लेषण छ।

बङ्गलादेशमा आगामी चुनाव लगभग २० वर्षपछि पहिलो पटक स्वतन्त्र र निष्पक्ष हुने उच्च अपेक्षा रहेको छ। सन् २०२४ जनवरीको चुनाव अवामी लिगले चौथो कार्यकाल जिते पनि, विपक्षी दलहरूले बहिष्कार गरेका थिए र देशव्यापी हिंसा तथा अन्तर्राष्ट्रिय छानबिनको सामना पनि भएको थियो।

मुस्तफा अनुसार, युनुसले नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेताका रूपमा आफ्नो नैतिक विश्वसनीयता पहिले नै कमजोर पारिसक्नुभएको देखिन्छ। उनले भने, “उहाँले स्पष्ट रूपमा न्याय, हिरासतमा मृत्यु, पर्याप्त प्रमाणबिनाका गिरफ्तारीहरू र हसिनाका समर्थकमाथि कठोरता जस्ता कुरामा चिन्ता व्यक्त गर्नुभएको छ।”

तर, उनका अनुसार, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले अन्तरिम सरकारलाई कमसेकम चुनावसम्म सहयोग गर्नै रहनेछ।

– फेब्रुअरीअघिको मुख्य चुनौती –

फेब्रुअरीमा शान्तिपूर्ण, विश्वसनीय र निष्पक्ष चुनाव सम्पन्न गर्ने दायित्व अहिले अन्तरिम नेतृत्वको मुख्य जिम्मेवारी हो। अवामी लिगमाथि लगाइएको प्रतिबन्धका कारण, खालिदा जिया नेतृत्वको बङ्गलादेश राष्ट्रवादी पार्टी (बीएनपी) र सबैभन्दा ठूलो इस्लामवादी पार्टी जमात-ए-इस्लामलाई निष्पक्ष सहभागी गराउने कठोर परीक्षा युनुसले सामना गर्नुपरेको छ।

उहाँले भन्छन्, “यदि युनुसले यी दलहरूले चुनावमा धाँधली नगर्ने वातावरण बनाउन सक्यो भने, उहाँले फेरि नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेताको छवि पुनर्जीवित गर्न सक्नुहुनेछ।”