कक्षा ११–१२ मा शिक्षक अभाव: सामुदायिक विद्यालयमा एक शिक्षक बराबर ६० विद्यार्थी

काठमाडौँ । देशभरका सामुदायिक विद्यालयमा कक्षा ११ र १२ का लागि शिक्षक दरबन्दी अत्यन्तै न्यून रहेको सरकारी प्रतिवेदनले देखाएको छ। स्वीकृत दरबन्दीका आधारमा यी कक्षामा एक शिक्षक बराबर ६० विद्यार्थी छन्। राहत, करार तथा अन्य शिक्षकसमेत गणना गर्दा अनुपात १ः५० पुग्छ।

असोज दोस्रो साता सार्वजनिक शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालयको *वार्षिक प्रगति प्रतिवेदन २०८२/०८३* अनुसार विद्यालय शिक्षाका अन्य तहको तुलनामा कक्षा ११–१२ मा शिक्षक र विद्यार्थीको अनुपात असन्तुलित छ। शिक्षा ऐन, २०२८ को आठौँ संशोधनपछि कक्षा ११ र १२ लाई माध्यमिक तहमा समेटिए पनि यी कक्षाका लागि सरकारले स्थायी शिक्षक दरबन्दी सिर्जना गरेको छैन।

शिक्षा नियमावलीले सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थी सङ्ख्याको मापदण्ड हिमाली क्षेत्रमा ४०, पहाडी क्षेत्रमा ४५ तथा उपत्यका र तराई क्षेत्रमा ५० तोकेको छ। तर कक्षा ११–१२ मा यी मापदण्डभन्दा बढी विद्यार्थीलाई सीमित शिक्षकले पढाउनुपर्ने अवस्था छ।

महालेखा परीक्षकको पछिल्लो प्रतिवेदनअनुसार उपत्यका तथा तराई क्षेत्रका कक्षा ११–१२ मा औसत शिक्षक–विद्यार्थी अनुपात १ः७८ छ। मधेसमा यो अनुपात १ः१०८, कोशीमा १ः७८, लुम्बिनीमा १ः७९ र बागमतीमा १ः६५ रहेको छ।

हिमाली क्षेत्रमा कक्षा ११–१२ को औसत अनुपात १ः५७ र पहाडी क्षेत्रमा १ः५१ छ। हिमाली क्षेत्रतर्फ कोशीमा १ः५७ र कर्णालीमा १ः५३ विद्यार्थी बराबर एक शिक्षक छन्। पहाडी क्षेत्रमा कोशीको अनुपात १ः५५, बागमतीको १ः५६ र लुम्बिनीको १ः४७ छ।

प्रतिवेदनको विश्लेषणअनुसार हिमाली क्षेत्रमा कक्षा १२, पहाडी क्षेत्रमा कक्षा ११ र १२ तथा उपत्यका र तराई क्षेत्रमा कक्षा ६, ८, ११ र १२ मा तोकिएको मापदण्डअनुसार शिक्षक–विद्यार्थी अनुपात कायम छैन। यसले विशेषगरी माथिल्ला कक्षामा शिक्षक दरबन्दीको अभाव देखाउँछ। अर्कोतर्फ, कक्षा ११–१२ बाहेकका तल्ला कक्षामा अनुपात ५० भन्दा कम रहेको पाइएको छ।

सामुदायिक विद्यालयमा चाप बढी

निजी विद्यालयको तुलनामा सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थीको चाप बढी र शिक्षक दरबन्दी कम रहेको प्रतिवेदनले औँल्याएको छ। शिक्षक अभावका कारण विद्यार्थीले विषयगत रूपमा पर्याप्त ध्यान र मार्गदर्शन पाउन नसकेको तथा पठनपाठनको गुणस्तरमा असर परेको देखिन्छ।

प्रतिवेदनअनुसार कक्षा ९ देखि १२ सम्म १६ लाख ६६ हजार ५ सय ५३ विद्यार्थी अध्ययनरत छन्। उनीहरूलाई पढाउन ६७ हजार ८७ शिक्षक कार्यरत छन्। प्रतिवेदनले कक्षा ११ र १२ मा अध्यापन गराउने शिक्षकको सङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढाउन सुझाव दिएको छ।

तल्ला कक्षामा विद्यार्थी सङ्ख्या कम हुँदा शिक्षक दरबन्दी तुलनात्मक रूपमा बढी देखिनु र कक्षा ११–१२ मा विद्यार्थी चाप उच्च हुँदा पनि दरबन्दी सिर्जना तथा मिलान नहुनुले मन्त्रालयको शिक्षक व्यवस्थापनमा समस्या रहेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।