भारतको युवा आन्दोलन: जेनजी पुस्ताका नयाँ स्वर, प्रभाव र भविष्यको दिशा

काठमाडौं — इन्टरनेटको तीव्र विकास र जेनजी पुस्ताका नेतृत्वमा भएका अन्तर्राष्ट्रिय युवा आन्दोलनहरूले विश्व राजनीतिलाई नयाँ मोड दिएको उदाहरणहरु अहिले हामीसामु छन्। तीमध्ये भारतको युवा आन्दोलन विशेष रुपमा उल्लेखनीय छ, जसले करिब ६० करोड युवा प्रभावित बनाएको छ। दुई महिनाअघि सुरु भएको यस आन्दोलनले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ध्यान आकर्षित गर्दै, युरोप, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका जेनजी आन्दोलनहरूसँग तुलना गरिदै आएको छ। तर भारतको अवस्थिति र यस आन्दोलनको स्वरूप भने अनौठो र विशिष्ट देखिन्छ।

बंगालादेशको आन्दोलन र प्रभाव
बंगालादेशमा सुरु भएको जेनजी आन्दोलनको मुख्य कारण सरकारी सेवामा स्वतन्त्रता सेनानीका सन्तानलाई आरक्षणको निर्णयको विरोध थियो। तर वास्तविक कारण डिजिटल सुरक्षाका कानुनहरूले नागरिक स्वतन्त्रता खुम्च्याउने, पत्रकार, मानवअधिकारकर्मीहरूलाई पक्राउ गर्ने जस्ता घटनामा युवाहरूको गहिरो असन्तुष्टि थियो।
३६ दिनसम्म चली रहेको आन्दोलनमा सरकारले कडा दमन गर्‍यो—एक हजारभन्दा बढी मारिए, हजारौँ घाइते भए, इन्टरनेट बन्द गरियो। यद्यपि युवाहरूले भित्तेचित्र, संगीत, कार्टुन र ‘मिम’मार्फत विरोध जारी राखे। अन्ततः सन् २०२४ मा प्रधानमन्त्री शेख हसिनालाई देश छोड्न बाध्य बनाइयो।
यसपछि मुहम्मद युनुसको नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार गठन भयो, र कानुनी तथा सुधारात्मक कदमहरू चालिए। २०२५ मा मानवअधिकार मुद्दामा शेख हसिनालाई दोषी ठहर गरी मृत्युदण्ड दिइयो। यस आन्दोलनबाट विकसित भएको ‘स्टुडेन्ट्स अगेन्स्ट डिस्क्रिमिनेसन’ नामक युवा अभियान अझै पनि सक्रिय छ।

पेरु र ल्याटिन अमेरिकाको आन्दोलन
पेरुमा २०२२ देखि देखिएको राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार र दमनले ‘जेनेरेसन–जेड कलेक्टिभ’ आन्दोलन जन्मायो। प्रदर्शनमा गोली चल्दा युवा र्‍याप गायक एडुआर्डो रुइजको मृत्यु भयो। राष्ट्रपति महाअभियोगमा परे, नयाँ सरकार गठन भयो। युवा समूहले लोकतान्त्रिक अधिकारको रक्षा गर्न सक्रियता देखाए।
मेक्सिको र पाराग्वेका भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलनहरूले पनि युवाको नेतृत्वमा नयाँ ऊर्जा थपेका छन्।

बुल्गेरियामा जेनजीको प्रभाव
सन् २०२५ को बजेट प्रस्तावपछि युवाहरू सडकमा उत्रिए। भ्रष्टाचार, राजनीतिक शक्ति केन्द्रित गर्ने प्रयास र सामाजिक असमानताका विरुद्ध उनीहरूको विरोध तीव्र भयो। सामाजिक सञ्जाल र गीतको प्रयोगले आन्दोलनलाई थप बलियो बनायो। केही सातामै सरकारले बजेट फिर्ता लिएर राजीनामा दिए। यसले बुल्गेरियालाई युरोपको पहिलो सफल जेनजी आन्दोलन बनायो।

केन्यामा गरिबी र भ्रष्टाचारविरुद्ध युवा विद्रोह
केन्यामा कर वृद्धि र भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलनले युवा रेक्स मसाईको मृत्यु र प्रहरी बलको दमन सामना गर्‍यो। आन्दोलनले कर विधेयक फिर्ता गराएको मात्र होइन, युवाहरूलाई राजनीतिक रूपमा सक्रिय बनायो। यसले उनीहरूको नयाँ राजनीतिक चेतना जागृत गर्‍यो र जेनजी पुस्ताका रूपमा विकास गरिरहेको छ।

भारतको विशिष्टता र प्रभाव
विश्वका विभिन्न देशहरूमा जेनजी आन्दोलन र भारतको ‘ककरोच जनता पार्टी (सीजेपी)’ को आन्दोलनबीच केही समानता र फरकता छन्। भारतले ढिलो गरी तर आफ्नो अनौठो कारणले यो लहरमा प्रवेश गरेको छ। पछिल्लो दशकमा संविधान र नागरिक स्वतन्त्रता सिमित हुँदै गएको अवस्था, पत्रकार र मानवअधिकारकर्मीमाथि भइरहेको अत्याचारले यसलाई विशेष बनाएको हो।

प्रमुख कारणले भारतीय युवाहरूको आक्रोश ‘ककरोच’ नामक सामाजिक सञ्जाल अभियानबाट सुरु भयो। यसले शिक्षा, रोजगार, र न्यायसंग सम्बन्धित गहिरा मुद्दालाई केन्द्रबिन्दु बनायो। अन्ततः प्रधानमन्त्री मोदीको सरकारलाई दबाब दिएर शिक्षा मन्त्रीको राजीनामा गराइयो।
अहिले देशभरका विद्यार्थी, युवा संगठन र आम जनता सडकमा उत्रिएका छन्। यस आन्दोलनले भारतीय न्यायपालिका र सरकारको दमनलाई चुनौती दिएको छ। यसले युवाको राजनीतिक चेतना र सक्रियता बलियो बनाउँदै, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नयाँ परिदृश्य सिर्जना गरिरहेको छ।

यस आन्दोलनको दीर्घकालीन प्रभाव र राजनीतिक परिदृश्यमा यसको भूमिका अझै स्पष्ट हुन बाँकी छ। तर एउटा कुरा निश्चित छ—यसले भारतीय युवाहरूको आवाजलाई नयाँ आयाम दिएको छ र भविष्यको राजनीति र समाजमा यसको प्रभाव देखिने निश्चित छ।