कैलालीमा स्वास्थ्य सेवा सुधार र नयाँ चुनौतीहरू: संक्रमण कम, नसर्ने रोग बढ्दै, अस्पतालको अवस्था जटिल

धनगढी — सुदूरपश्चिम प्रदेशको आर्थिक केन्द्रधनगढीमा हाल स्वास्थ्य सेवामा ठूलो परिवर्तन आएको छ। खासगरी कैलाली जिल्लामा संक्रमण र रोगको प्रकृतिमा उल्लेखनीय परिवर्तन देखिएको छ। स्वास्थ्य कार्यालय कैलालीका प्रमुख रमेश कुँवरका अनुसार, विगतमा सरुवा रोगको महामारीले हल्लाएको यस जिल्लामा अहिले मुटु, मधुमेह र क्यान्सरजस्ता नसर्ने रोगका बिरामीको संख्या ह्वात्तै बढेको छ। खुला भारतीय सीमाका कारण नयाँ सङ्क्रमणको जोखिम कायम रहे पनि परम्परागत सरुवा रोग भने कम देखिएको छ।

तथ्यांक अनुसार, आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा २८ हजार ४ सय २० जना झाडापखालाको संक्रमणको उपचार गराइरहेका थिए। अहिले त्यो संख्या घटेर ९ हजार १ सय ४९ मा आइपुगेको छ। त्यसैगरी, डेंगु सङ्क्रमण १ हजार ८१ बाट घटेर २ सय २४ मा झरेको छ। यसले संक्रमणको जोखिम कम हुँदै गएको देखाउँछ।

अर्कोतर्फ, जिल्लामा मातृ र नवजात शिशु मृत्युदरमा ठूलो सुधार आएको छ। आव २०७९/८० मा १५ जना सुत्केरी आमाले ज्यान गुमाएका थिए भने, २०८२/८३ मा त्यो संख्या ४ मा सीमित भएको छ। नवजात शिशुको मृत्युदर पनि १५३ बाट घटेर ३४ मा झरेको छ। सुरक्षित प्रसूति सेवाको पहुँच बढ्नुले यस क्षेत्रमा स्वास्थ्य सुधार भएको स्पष्ट देखिन्छ।

धनगढी उपमहानगरपालिकालाई सुरक्षित प्रसूतिको हब मानेको छ। यहाँ वार्षिक ९ हजारभन्दा बढी महिलाले संस्थागत सुत्केरी सेवा लिइरहेका छन्। जिल्लाभर हाल ५ वटा सरकारी र ३४ वटा निजी अस्पतालसहित कुल १८३ वटा स्वास्थ्य संस्था सञ्चालनमा छन्। ८१ वटा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा केन्द्र र २४ वटा सामुदायिक स्वास्थ्य इकाइले गाउँसम्म सेवा पुर्‍याइरहेका छन्।

यद्यपि, भौगोलिक विकटताका कारण सेवाको वितरणमा असमानता देखिएको छ। धनगढी, टीकापुर, गोदावरी, लम्की र बर्दगोरिया जस्ता सुगम पालिकाहरूमा विशेषज्ञ सेवा सहज रुपमा उपलब्ध भएता पनि, चुरे र मोहन्यालजस्ता पहाडी गाउँपालिकामा एउटा प्राथमिक अस्पतालसमेत छैन। त्यहाँका नागरिक सामान्य उपचारका लागि घण्टौँ यात्रा गरी सहर जान बाध्य छन्। दुर्गम भेगका बिरामीलाई एम्बुलेन्स सेवा भए पनि, आकस्मिक उपचारमा कठिनाइ भइरहेको छ।

निजी स्वास्थ्य क्षेत्रले उपचारको लागि भारत वा काठमाडौं जाने बाध्यतालाई केही हदसम्म टारेको देखिन्छ। तर, चर्को शुल्क, अनावश्यक ल्याब परीक्षण र भ्रूणको अवैध लिङ्ग पहिचान जस्ता गुनासाहरू अझै पनि जारी छन्। सरकारी अस्पतालहरूले निःशुल्क ९८ प्रकारका औषधि उपलब्ध गराउँदै आएका भएता पनि, निजी क्लिनिकले औषधि र परीक्षणमा तालमेल नहुँदा सेवामा तनाव र असन्तुष्टि थपिएको छ।

यसैबीच, नेपालमा पहिलोपटक स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमको सुरुवात सुदूरपश्चिमको कैलालीबाट भएको थियो। स्वास्थ्य बिमा बोर्डको २०८१ को रिपोर्ट अनुसार, यहाँ जम्मा ११ प्रतिशत नागरिक मात्र बिमा सेवामा आवद्ध छन्। कैलाली जिल्लामा मात्र २० प्रतिशत घरपरिवारले नै सेवा लिएका छन्। अस्पतालहरूमा बिमा सेवाको प्रभावकारी प्रयोग र भुक्तानीको समस्या अझै समाधान हुन बाँकी रहेको अवस्था छ। सेती प्रादेशिक अस्पताल, जुन जिल्लाको मुख्य अस्पताल हो, अहिले क्षमताभन्दा बढी बिरामी बोकेको छ। दैनिक ३ सयदेखि ४ सय शय्या बराबरको चापले अस्पतालको स्वास्थ्य सेवा प्रभावित भएको छ। अस्पतालले बिमा भुक्तानी समयमा नपाएको कारण औषधि र उपचारमा समस्या भोगिरहेको छ। हालसम्म, आव २०८१/८२ मा ८२ हजार ३ सय ९५ जना बिमा मार्फत सेवा लिएका थिए भने, पहिलो ६ महिनामा मात्रै ५५ हजार १ सय ७१ जनाले सेवा उपयोग गरिसकेका छन्।

संक्षेपमा, कैलाली जिल्लामा स्वास्थ्य सेवा सुधारका केही महत्वपूर्ण उपलब्धिहरू देखिए पनि, अझै धेरै चुनौतीहरू बाँकी रहेका छन्। भौगोलिक विकटता, सेवा वितरणमा असमानता, र बिमा सेवाको प्रभावकारिता जस्ता समस्याहरू समाधान गर्न आवश्यक छ।