चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जले सफलतापूर्वक उद्धार गर्यो दुर्लभ अतिसङ्कटापन्न घडियाल गोही

चितवन — चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको संरक्षण टोलीले गत पुस ३ गते सौराहा सेक्टर, रत्ननगर नगरपालिका–८ स्थित चित्रसारी पुल नजिक बूढीराप्ती खोलामा तियारी जालमा फसेको लगभग १० वर्षको अतिसङ्कटापन्न घडियाल गोहीलाई सफलतापूर्वक उद्धार गरेको छ। यो घटना निकुञ्जको संरक्षण प्रयास र नदीजन्य पारिस्थितिकीको संरक्षणमा गरिएको प्रयासको एक उदाहरण हो।

अति सङ्कटापन्न मानिएको यो घडियाल गोहीलाई माछा मार्ने कार्य कानुनबमोजिम दण्डनीय भएता पनि यस्ता घटनाहरू समयमा समयमा दोहोरिरहन्छ। कहिलेकाहीं त उद्धारको व्यवस्था भए पनि धेरै जसो अवस्थामा यस प्रजातिका प्राणीहरू अकालमै ज्यान गुमाउने गरेका छन्। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जले यस प्रकारका प्राणीहरूको संरक्षण र जनचेतनाका लागि निरन्तर प्रयत्न गरिरहेको छ।

नदीमा अनियन्त्रित रूपमा माछा मार्ने, बालुवा र गिट्टी उत्खनन, फोहर फाल्ने जस्ता गतिविधिहरूले घडियालको प्राकृतिक बासस्थानलाई थप चुनौती दिइरहेका छन्। यस सरिसृपको मुख्य आहार माछा हो र यसको प्राकृतिक बासस्थान मुख्यतः राप्ती र नारायणी नदी हुन्। साथै, महाकाली, बबई, कर्णाली, कालीगण्डकी, र सप्तकोशी नदीहरूमा पनि यस प्रजातिका घडियाल पाइन्छन्। तर पछिल्लो समय यी नदीहरूमा यसको सङ्ख्या घट्दै गएको देखिएको छ।

बर्षातको समयमा बगेर भारततर्फ जाने र बाँध तथा नदीको बहाव परिवर्तनका कारण यस प्रजातिका घडियालको प्राकृतिक बासस्थानमा समस्या आएको छ। घडियाललाई घाम ताप्न र अण्डा पार्न नदीको समथर भाग आवश्यक हुन्छ, जुन बालुवाको किनार वा झाडीको ठाउँमा हुन्छ। यसको अण्डा ठूलो हुन्छ र तापक्रमअनुसार भाले र पोथी प्रजातिका घडियाल जन्मिन्छन्।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको संरक्षण पहलअनुसार यस वर्ष मङ्सिरमा राप्ती र नारायणी नदीमा गरिएको अवलोकनका क्रममा नौवटा भाले घडियाल भेटिएका थिए। यसले संरक्षण प्रयासमा केही सफलता देखाएको बताइन्छ। संरक्षण अधिकृत अविनाश थापामगरका अनुसार, यस वर्ष ५२ वटा घडियाल प्राकृतिक बासस्थानमा छोडिएको छ।

प्रजनन केन्द्रमा हुर्काइएका घडियालहरूलाई नदीमा छोड्ने प्रक्रिया नियमित रुपमा चलिरहेको छ। यस वर्ष ७१७ वटा घडियाल नदीमा छोडिएका छन्, जसमध्ये ६५९ बच्चा, २८ अर्धबयस्क र ३० वयस्क छन्। तर, नदीमा छोडिएका केही घडियाल हराउने, बाढीले बगाउने र विभिन्न कारणले मर्ने गरेका छन्। नदीमा प्रयोग हुने तियारी जालले पनि यी प्राणीहरूलाई असर गरिरहेको छ।

सन् १९७८ देखि चलिरहेको प्रजनन कार्यक्रम अन्तर्गत, यहाँ हुर्काइएका घडियालहरूलाई विभिन्न नदीहरूमा छोडिएको हो। तर, प्राकृतिक वातावरणसँग मेल खाने वातावरणीय सुधार र संरक्षण अभावले यस प्रजातिको पुनरुत्पादनमा चुनौती बढाएको छ।

नेपाल र भारतको सीमा क्षेत्रमा मात्र सीमित रहेको यो प्रजाति, सन् १९४० को दशकमा विश्वव्यापी रूपमा करिब १० हजार मात्र बाँकी रहेको थियो। अहिले यसको सङ्ख्या घट्दै जाँदा संरक्षण र सतर्कता आवश्यक भएको विशेषज्ञहरू बताउँछन्।

यस घटनाले नदीजन्य पारिस्थितिकी र जंगली जीवनको संरक्षणमा गरिएको प्रयासलाई थप बलियो बनाएको छ। साथै, नदी किनारमा मानवीय गतिविधिहरू नियन्त्रण गर्न आवश्यक रहेको देखिएको छ, ताकि यस जंगली प्राणीको बाँच्ने अधिकार सुरक्षित रहोस्।