बेतहा खोलाको जैविक तटबन्धले बस्ती र विद्यालयलाई बाढी र कटानबाट जोगाउने नयाँ आशा

चुरे पर्वतको काखबाट बग्ने बेतहा खोलाको कहरले लहान नगरपालिका–१५ स्थित बेतहा बस्ती र त्यहाँको आधारभूत विद्यालयलाई हरेक वर्ष सताउँदै आएको थियो। करिब ८० घरधुरी रहेको यस दुर्गम क्षेत्रको मुख्य समस्या थियो बेतहा खोलाको रौद्र रूप र त्यसले निम्त्याउने बाढी र कटान। वर्षायाम सुरु हुनासाथ खोलाले भयावह रुप लिँदा स्थानीय बासिन्दा र विद्यार्थीहरू सधैँ त्रसित हुन्थे।

बेतहा खोलाको विनाशकारी प्रभाव

हिउँदमा शान्त देखिने बेतहा खोलाले वर्षा सुरु हुनासाथ रौद्र रुप धारण गर्थ्यो। यसको तीव्र प्रवाह र किनारा कटानले विद्यालय भवनलाई नै खतरा पु¥याएको थियो। विद्यालयका प्रधानाध्यापक सुन्दरलाल चौधरीले भन्छन्, “खोलाले किनारा कटान गर्दै जाँदा विद्यालय भवन नै जोखिममा परेको थियो। कुन बेला के हुने हो थाहा नै हुन्न थियो। सारा विद्यार्थीको भविष्य अन्धकारमा धकेलिन लागेको थियो। वर्षा लागेपछि विद्यालय नै बन्द गर्नुपर्थ्यो।”

बेस्सरी कटानले विद्यालयको चौर डुबाउँथ्यो, कक्षाकोठा चिस्याउँथ्यो र विद्यार्थीको उज्ज्वल भविष्य बाढीले बग्ने डरले सताइरहेको थियो। यस बस्तीको अस्तित्व नै खतरा मोलिरहेको थियो। साथै, नजिकैको स्वास्थ्य चौकीलाई पनि खोलाको कटान र बाढीले खतरा थियो। नगरपालिकाले स्थानीयको सुविधाका लागि एक स्वास्थ्यकर्मी सहितको शाखा खोल्यो, तर बाढी आएपछि त्यो सुविधा पनि जोखिममा पर्दथ्यो।

जैविक तटबन्ध र स्थानीय प्रयास

बेतहा बस्तीको अस्तित्व जोगाउने अभियानले अहिले नयाँ दिशा पाएको छ। करिब छ महिनाअघि लहान नगरपालिकाको पहलमा सुरु भएको संरक्षण परियोजनाले यहाँ जैविक तटबन्धको निर्माण गरेको हो। यस परियोजनामा, केयर नेपाल, सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घ (फेकोफन), राष्ट्रिय कृषक समूह महासङ्घ नेपाल र स्थानीय समुदायको संयुक्त प्रयास र श्रमदानले यसलाई सम्भव बनाएको हो।

बाँस, घाँस, बिरुवा र स्थानीय प्रजातिका बोटबिरुवाको प्रयोग गरी नदी किनारलाई मजबुत बनाउने काम अघि बढाइएको छ। सामुदायिक वन उपभोक्ता महासङ्घका कार्यक्रम अधिकृत टेकेन्द्र साह भन्छन्, “जैविक तटबन्ध बनाउँदा खर्च कम हुने, दीर्घकालीन रुपमा माटो सम्हाल्ने क्षमता बढ्ने र वातावरण मैत्री हुने भएकाले यसलाई प्राथमिकता दिएका हौँ।”

प्रभावकारी र दीर्घकालीन समाधान

केयर नेपालका कार्यक्रम व्यवस्थापक जगदिश भट्टकाअनुसार, यस परियोजनावटि तीनवटा जैविक तटबन्ध निर्माण गरिएको छ। उनी भन्छन्, “संस्थाको न्यूनतम बजेट र स्थानीय श्रमदानबाट यस्ता जैविक तटबन्ध तयार पारिएका हुन्, जसले पहिरो र कटान नियन्त्रणमा मद्दत गरिरहेको छ।” स्थानीयहरूले यस प्रयासलाई सकारात्मक रुपमा लिएका छन् र आफूहरू अब आफ्नै प्रयासले बस्ती र विद्यालय जोगाउन सक्षम हुने विश्वासले उत्साहित भएका छन्।

वडा नं. १५ का अध्यक्ष तेजनारायण चौधरी भने, “हामीले वर्षौँदेखि बाढी, पहिरो र नदी कटानको जोखिम भोग्दै आएको थियौँ। अब जैविक तटबन्धले हाम्रो बस्ती सुरक्षित रहन सक्ने विश्वास जागेको छ।” स्थानीयहरू आफ्नो श्रम र एकताको बलले खोलालाई नियन्त्रण गर्न सक्ने विश्वास गर्दै छन्।

दीर्घकालीन र वातावरणमैत्री समाधान

जैविक तटबन्ध सस्तो, दिगो र वातावरणमैत्री मात्र होइन, स्थानीयले नै निर्माण र मर्मत गर्न सक्ने भएकाले यसको दीर्घकालीन प्रभाव बढी हुन्छ। रुद्र नारायण चौधरी भन्छन्, “यसले वर्षेनी दोहोरिने बाढी–पहिरोको जोखिम कम गर्न मद्दत गर्नेछ, साथै वातावरण संरक्षण, पर्यटन प्रवद्र्धन र स्थानीय रोजगारीमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ।”

निष्कर्ष

बेतहा खोलाको जैविक तटबन्धले यहाँको बस्ती र विद्यालयलाई बाढी र नदी कटानबाट जोगाउने नयाँ आशा प्रदान गरेको छ। स्थानीय समुदायको संघर्ष र सरकारी तथा गैर सरकारी संस्थाहरूको सहकार्यले यस क्षेत्रलाई सुरक्षित बनाउने दिशा लिएको हो। अब, यसले स्थायी र वातावरणमैत्री समाधानको रुपमा काम गर्न थालेको छ, जसले भविष्यमा यस किसिमका प्राकृतिक प्रकोपबाट जोगिन मद्दत गर्नेछ।