मिथिलाञ्चलमा होली पर्वको परम्परागत जोगिरा गायन र संस्कृतिक संरक्षणको प्रयास

गौशाला । मिथिलाञ्चलका गाउँ–टोलमा वसन्त ऋतुको आगमनसँगै जोगिराको मधुर धुनले मनमोहक वातावरण सिर्जना भएको छ। पन्ध्रदिने माध्यमिकी परिक्रमाअन्तर्गत महोत्तरीको भङ्गाहा नगरपालिका–७ कञ्चनवनमा सोमबार परिक्रमा यात्रामा सहभागी साधुसन्त र श्रद्धालुहरुले होली खेलेसँगै मिथिलाञ्चलमा होली पर्वको विधिपूर्वक शुरुआत भएको परम्परा रहेको छ।

“किनका के हात कनक पिचकारी, किनका के हात अबीर झोरी? रामजी के हात कनक पिचकारी, सियाजी के हात अबीर झोरी… जोगिरा सररर…” यसै जोगिराको गीतले साँझपख मिथिलाका गाउँ–गाउँमा फुलमय वातावरण बनाएको छ। भक्ति, प्रेम, र परम्परालाई समेटिएका यी मैथिली जोगिरा गीतहरू साँझ पर्नासाथ ढोल, मृदङ्ग, तासा, डम्फु र झ्यालीको तालमा गाउँ–गाउँको चोक चोकमा गुञ्जिने गर्छन्। यसले गाउँलाई सङ्गीतमय बनाउँदै उल्लास र आत्मीयता बढाएको छ।

गौशाला नगरपालिका–५ का धनबीर कुशवाहा प्रत्येक साँझ डम्फु र झ्याली समातेर गाउँको चोकमा पुग्ने गर्दछन्। उहाँका साथमा शम्भु महतो, दामोदर यादव लगायतका स्थानीयवासीले जोगिरा गाउने परम्परालाई संरक्षण गर्दै आएका छन्। “होली आउन लागेको बेला जोगिरा नगाइ हुन्न,” कुशवाहाले बताए, “यसले गाउँमा भाइचारा र सद्भाव बढाउँछ।”

गाउँघरमा बेलुकीको खानापछि चोकमा जम्मा भएर गाइने जोगिरा गीतले बालबालिका देखि वयोवृद्धसम्मलाई आकर्षित गर्दछ। कतिपय घरको आँगनबाटै गीत सुन्दै रमाउँछन् भने कतिपय प्रत्यक्ष सहभागी हुन्छन्। अनि र अझै त्यहाँको सांस्कृतिक धरोहरको रुपमा जोगिरा परम्परा जगेर्ना हुँदै आएको छ।

औरही नगरपालिका–२ मा पनि यस उत्साह देखिन्छ। वडाध्यक्ष दरेश यादव स्वयं होलीय भएकाले बुढापाकासहित युवाहरुको सहभागीता बढ्दै गएको छ। स्थानीय धर्वेन्द्र यादवका अनुसार ५० भन्दा बढी युवा, वयस्क र ज्येष्ठ नागरिकको संयुक्त टोलीले वडालाई जोगिरा गाउँदै सङ्गीतमय बनाइरहेको छ। “होलीको अवसरमा जोगिरा हाम्रो परम्परा हो,” उहाँले भन्नुभयो, “यसले पुस्ताबीचको सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।”

महोत्तरीको भंगहा नगरपालिकामा पनि जोगिरा परम्परा जीवित छ। वरिष्ठ पत्रकार गोपाल बरालका अनुसार, विभिन्न उमेर समूहका व्यक्तिहरू भेला भएर पौराणिक प्रसङ्ग, प्रेमभाव र हाँस्य-व्यङ्ग्य मिसिएका गीत प्रस्तुत गर्दछन्। “जोगिरा केवल गीत होइन, सामाजिक एकताको माध्यम हो,” उहाँले बताए।

मिथिलामा बसन्त पञ्चमीदेखि सुरु हुने जोगिरा गायन होलीको अघिल्लो रातिसम्म जारी रहने परम्परा रहेको छ। “मिथिलामा राम खेलैय होली…” जस्ता गीतहरूले धार्मिक र सांस्कृतिक चेतना जगाउने काम गर्दछन्। यस परम्पराले समाजमा प्रेम, सद्भाव र आपसी सम्मान अभिवृद्धि गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

तर पछिल्लो समय आधुनिक ‘डिजे’ संस्कृतिको प्रभाव, भोजपुरी गीत र मदिरा सेवनका कारण जोगिराको परम्परामा केही असर परिरहेको गुनासो पनि सुन्न पाइन्छ। सम्सी गाउँपालिका, पर्साको विपिन विहारी यदुवीरले परम्परागत जोगिराको संरक्षणमा सबै पक्षको सहयोग आवश्यक रहेको बताए। “हामीले आफ्नो भाषा, लय र शब्द जोगाउनुपर्छ,” उहाँले जोड दिनुभयो।

होली पर्वको पूर्व सन्ध्यामा गौशालाको रेडियोले जोगिरा प्रतियोगिता आयोजना गर्ने तयारी गरेको स्टेशन मेनेजर धनबीर महतोले जानकारी दिए। यस वर्ष पनि फागुन १६ गते जोगिरा प्रतियोगिता आयोजना गरिने उनले बताए। समुदाय, स्थानीय तह र सुरक्षाको बन्दोबस्त मिलाएर यस सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्न आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ।

यसरी नै, होलीको आगमनसँगै मिथिलाका गाउँ–गाउँमा पुनः जीवन्त हुँदै गएको जोगिरा परम्पराले यहाँको सांस्कृतिक पहिचानलाई उजागर गरेको छ।