जेनजी विद्रोहपछि नेपालमा उभिएको नयाँ राजनीतिक चेतना : ‘श्रमजीवी स्वाधीन लोकतन्त्र’ को माग तीव्र

काठमाडौं — जेनजी विद्रोहको केही महिनापछि देशको राजनीतिक दिशाबारे गम्भीर बहस सुरु भएको छ। विद्रोहले देखाएको उग्र रूप, त्यसपछि बनेको अन्तरिम सरकारको अनिश्चितता र नेतृत्वबीच देखिएको स्पष्ट अन्तरविरोधले अहिले सिङ्गो परिवर्तन प्रक्रिया ‘अधकल्टो’ जस्तो देखिन थालेको विश्लेषण राजनीतिक वृत्तमा भइरहेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार जेनजी विद्रोह न त व्यवस्थित रूपमा सुरु भयो, न त यसको समापन चरणै स्पष्ट भयो। विद्रोहको आह्वान गर्ने र प्रत्यक्ष रूपमा भोग्ने दुवै पक्षले यो हदसम्म विध्वंसक रूप लिनेछ भन्ने कल्पना गरेको पनि देखिँदैन। यही कारणले आन्दोलन एकाएक आपत्कालीन विद्रोहमा रूपान्तरित भयो, जसले अहिले अन्तरिम सरकारकै विश्वसनीयता र दीर्घकालीन क्षमतामाथि प्रश्न उठाएको छ।

काठमाडौं–केन्द्रित नेतृत्वप्रति असन्तोष

७७ जिल्लाका युवाहरूको स्वस्फूर्त सहभागिताले जन्मिएको विद्रोहलाई अहिले केही काठमाडौं–केन्द्रित समूहले आफ्नो प्रभावक्षेत्रमा सीमित गर्न खोजेको आरोप बढ्दो छ। आन्दोलनका आधारभूत मूल्य र वर्गीय स्वरूपलाई बेवास्ता गरेर यसलाई परम्परागत दलीय ढाँचामा पुर्‍याउने प्रयास भइरहेको टिप्पणीहरू बाहिर आएका छन्। यसले विद्रोहले उठाएको वास्तविक जनमाग कमजोर बन्न सक्ने खतरा बढाएको विश्लेषकहरूको तर्क छ।

वर्गीय विभाजन र वैचारिक ध्रुवीकरण

जेनजी पुस्तालाई कतिपयले एकरूप मानिरहे पनि वास्तविकता भने फरक छ। यस पुस्ताभित्रै वर्गीय दृष्टिकोण, एजेन्डा र संघर्षका केन्द्रहरू भिन्न–भिन्न छन्। कोही सुधारवादी र प्रविधिमुखी उदार लोकतन्त्रका समर्थक छन् भने कोही विद्यमान व्यवस्थामाथि नै प्रश्न उठाएर नयाँ राजनीतिक संरचनाको खोजी गर्ने क्रान्तिकारी धारमा उभिएका छन्।

विद्रोहको ‘ग्राउन्ड’ बुझ्न समाजको वर्गीय संरचना बुझ्नुपर्ने बताइन्छ। धेरैले वर्तमान राज्यसत्तालाई ‘दलाल पूँजीवादी वर्गीय अधिनायकत्व’ को रूपमा व्याख्या गर्दै आएका छन्— जहाँ शक्ति पूँजीपति र नोकरशाही वर्गमा केन्द्रित छ र श्रमजीवी वर्गहरू उत्पीडनमा छन्।

जेनजी पुस्ताको राजनीतिक चेतना : प्रतिनिधि होइन, प्रत्यक्ष जनसत्ता

विद्रोह केवल भावनात्मक प्रतिक्रिया नभई गहिरो वैचारिक प्रस्थान बिन्दु भएको विज्ञहरूको निष्कर्ष छ। परम्परागत लोकतान्त्रिक संरचना जनतालाई बोल्ने अधिकार त दिन्छ, तर सुनिने शक्ति खोस्ने व्यवस्थामाथि युवा पुस्ताको असन्तुष्टि तीव्र बन्दै गएको छ।

जेनजी पुस्ताको नारा एकदम स्पष्ट छ —
“यथास्थितिमा गोलचक्कर नमारौं, संरचनात्मक परिवर्तन गरौं।”

उनीहरूका अनुसार संसद् र दलहरूको प्रतिस्पर्धा पूँजीपतिहरूको हितमा सीमित छ र जनताको अधिकार वास्तविक अर्थमा प्रतिनिधित्व हुँदैन। त्यसैले ‘प्रत्यक्ष जनसत्ता’ र ‘उत्पादन–श्रम–समाजको साझा स्वामित्वमा आधारित लोकतन्त्र’ को बहस तीव्र बनेको छ।

‘श्रमजीवी स्वाधीन लोकतन्त्र’ को अवधारणा

विश्लेषकहरू भन्छन्, नेपालमा दीर्घकालीन रूपमा जेनजी चेतना ‘श्रमजीवी स्वाधीन लोकतन्त्र’ का रूपमा विकसित हुने सम्भावना छ। यसले किसान, मजदुर, दलित, महिला, मधेशी, जनजाति, थारू, मुस्लिम तथा अन्य उत्पीडित वर्गहरूको संयुक्त सत्ता–संरचना कल्पना गर्छ— जसलाई ‘संयुक्त स्वाधीन अधिनायकत्व’ को रुपमा समेत वर्णन गरिएको छ।

यस व्यवस्थामा नीति निर्माण जनताको आधारभूत आवश्यकताअनुसार हुनेछ र राज्यसत्ता पूँजीको होइन, श्रमजीवी वर्गको नियन्त्रणमा रहनेछ। भ्रष्टाचार, नोकरशाही र दलालीलाई समाप्त गर्न सक्षम शासन प्रणालीको खोज यस अवधारणाको केन्द्रमा छ।

सङ्घर्ष सडकमा मात्र होइन, चेतनामा पनि

राज्यसत्ता, मिडिया, शिक्षा, स्वास्थ्य, अर्थतन्त्रलगायत प्रमुख क्षेत्र पूँजीवादी वर्गले नियन्त्रणमा राखेपछि जेनजी पुस्ताको सङ्घर्ष केवल सडकमा सीमित नरहने विज्ञहरूको भनाइ छ। उनीहरूले उपभोगवाद, विकृत राजनीतिक संस्कृति र दमनकारी वर्गीय संरचना विरुद्ध वैचारिक युद्ध पनि लड्नुपर्ने आवश्यकता बढेको छ।

विद्रोह अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावबाट पनि अलग छैन। अमेरिका, युरोप, एसिया र अफ्रिकासम्मका युवाहरूले उठाइरहेको “हाम्रो भविष्य हाम्रो हातमा” भन्ने नाराले नेपाली युवालाई समेत प्रेरित गरिरहेको देखिन्छ।

निष्कर्ष: परिवर्तनको जिम्मा जेनजी पुस्ताको काँधमा

राजनीतिक विश्लेषकहरूको साझा मूल्यांकन छ— राज्यले सात दशकदेखि जनमुखी शासन निर्माण गर्न असफल भई नागरिकको विश्वास खोसिएको अवस्था उत्पन्न भएको छ। जेनजी पुस्ताको विद्रोह यही असन्तुष्टिको पराकाष्ठा हो।

उनीहरूबीच व्यवस्थाप्रति वितृष्णा त छ, तर त्यो विनाशकारी होइन, पुनर्निर्माणमुखी छ।
अन्ततः जेनजी विद्रोहको मुख्य जनादेश यही मानिन्छ—
“दलाल पूँजीवादी लोकतन्त्रको अन्त्य गर्दै स्वाधीन, समानतामूलक र जनसत्तामा आधारित राजनीतिक प्रणाली निर्माण।”

नेपालले यस चेतनालाई आत्मसात् गर्न नसके नयाँ पुस्ताले पुरानो संरचनालाई भत्काएर नयाँ राजनीतिक परिकल्पना स्थापना गर्ने इतिहासिक सम्भावना बढ्दै गएको छ।

आजको पुस्ता केवल मोबाइल बोकेका युवाहरू होइनन्— उनीहरू भविष्यको दिशा समातिरहेका नागरिक हुन्। र त्यो दिशा स्पष्ट छ:
स्वाधीनता, समानता र जनसत्ताको मार्ग।