सेयर बजारका लागि नयाँ बेन्चमार्क सूचक ल्याउने तयारी, कारोबारयोग्य सेयरलाई मात्र आधार बनाइने

काठमाडौं । नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) ले सेयर बजारको अवस्था अझ यथार्थपरक रूपमा देखाउने नयाँ बेन्चमार्क सूचकांक विकास गर्न कार्यपत्र प्रस्तुत गरेको छ। प्रस्तावित सूचकलाई ‘नेप्से बेन्चमार्क इन्डेक्स’ (एनबीआई) नाम दिन सकिने बोर्डको सुझाव छ। यद्यपि, नामबारे नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) ले आवश्यक परामर्श गर्न सक्नेछ।

नयाँ सूचक विकास भए पनि हालको नेप्से परिसूचकलाई ‘नेप्से अल इक्विटी इन्डेक्स’का रूपमा कायम राख्ने प्रस्ताव गरिएको छ। नयाँ बेन्चमार्क भने बजारमा सर्वसाधारणले खरिदबिक्री गर्न पाउने सेयरको मूल्यमा भएको उतारचढावका आधारमा गणना गरिनेछ।

हालको नेप्से परिसूचक सूचीकृत कम्पनीका सबै सेयरको कुल बजार पुँजीकरणका आधारमा गणना हुन्छ। यसमा संस्थापक, सरकारी स्वामित्वका तथा लकइनमा रहेका सेयरसमेत समेटिन्छन्। तीमध्ये कतिपय सेयर नियमित कारोबारमा उपलब्ध नहुँदा परिसूचकले बजारमा वास्तवमै कारोबार हुने सेयरको अवस्था पूर्ण रूपमा नदेखाउने बोर्डको भनाइ छ।

“नेप्से परिसूचकले कम्पनीको कुल बजार पुँजीकरणलाई बढी महत्त्व दिने भएकाले बजारमा वास्तवमा उपलब्ध कारोबारयोग्य सेयरको प्रभाव पूर्ण रूपमा प्रतिबिम्बित नहुन सक्छ,” बोर्डको कार्यपत्रमा उल्लेख छ। संस्थापक, सरकारी तथा लकइनमा रहेका सेयरले बजार पुँजीकरण बढाए पनि ती सेयर दैनिक कारोबारका लागि उपलब्ध नहुन सक्ने बोर्डले जनाएको छ।

हाल नेप्सेले सूचीकृत बैंक तथा वित्तीय संस्थाका संस्थापक सेयरलाई पनि साधारण सेयरकै मूल्यमा गणना गर्दै आएको छ। तर संस्थापक सेयरको कारोबार मूल्य साधारण सेयरको भन्दा कम हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, कुनै बैंकको साधारण सेयर प्रतिकित्ता ३०० रुपैयाँ र संस्थापक सेयर प्रतिकित्ता १०० रुपैयाँमा कारोबार भए पनि हालको गणना विधिमा संस्थापक सेयरलाई साधारण सेयरकै ३०० रुपैयाँ मूल्यका आधारमा समेटिने गरेको छ।

बोर्डको प्रस्तावअनुसार नयाँ बेन्चमार्कमा संस्थापक सेयर समावेश गरिने छैन। कारोबारमा उपलब्ध साधारण सेयरलाई मात्र गणनाको आधार बनाइनेछ। त्यस्तै, सरकार वा सरकारी निकायको रणनीतिक स्वामित्वमा रहेका, लकइनमा रहेका, स्वतन्त्र रूपमा कारोबार गर्न नमिल्ने तथा कारोबारका लागि उपलब्ध नभएको प्रमाणित सेयर पनि नयाँ सूचकमा समेटिने छैनन्।

यसको प्रभाव नेपाल टेलिकमको उदाहरणबाट स्पष्ट हुन्छ। कुल सेयरको मूल्यका आधारтай यसको зах зээлийн капитализация करिब १ खर्ब ६५ अर्ब रुपैयाँ रहेको छ, जसले हालको नेप्से परिसूचकमा कम्पनीको प्रभाव ठूलो बनाउँछ। तर नेपाल टेलिकमको ९१.५३ प्रतिशत सेयर सरकारको स्वामित्वमा छ र कारोबारमा उपलब्ध छैन। नयाँ बेन्चमार्कमा सर्वसाधारणको स्वामित्वमा रहेको ८.४७ प्रतिशत सेयर मात्र गणना हुने भएकाले सूचकमा कम्पनीको प्रभाव तुलनात्मक रूपमा कम हुनेछ।

नेप्से परिसूचकको गणना २०५० माघ ३० देखि १०० आधार अंकबाट सुरु भएको हो। हाल सेन्सिटिभ इन्डेक्स र फ्लोट इन्डेक्स पनि गणना हुँदै आएका छन्। ‘क’ वर्गमा सूचीकृत कम्पनीका सेयरलाई आधार मानेर सेन्सिटिभ इन्डेक्स निकालिन्छ। यसको गणना २०६३ पुस १७ देखि सुरु भएको हो।

फ्लोट इन्डेक्स भने कारोबारयोग्य सेयरको आधार मूल्य र वर्तमान बजार मूल्यका आधारमा गणना गरिन्छ। यसमा संस्थापक सेयर समेटिँदैन। कुल सूचीकृत सेयरमध्ये कारोबारयोग्य सेयरलाई मात्र आधार बनाइने भएकाले यो सूचकले बजारको अवस्था तुलनात्मक रूपमा यथार्थपरक देखाउने मानिन्छ। फ्लोट इन्डेक्सको गणना २०६५ भदौ ३० देखि सुरु भएको हो।

यसका अतिरिक्त नेप्सेमा वाणिज्य बैंक, विकास बैंक, फाइनान्स, लघुवित्त, जीवन बीमा, निर्जीवन बीमा, उत्पादन तथा प्रशोधन, होटल तथा पर्यटन, लगानी, व्यापार, जलविद्युत् र अन्य गरी १२ समूहका सूचक गणना हुँदै आएका छन्।

मूल सामग्रीमा रहेको “पूँजीकरण”लाई प्रचलित लेखाइअनुसार “पुँजीकरण” बनाइएको छ। नेपाल टेलिकमको बजार पुँजीकरणसम्बन्धी वाक्यमा मूल पाठको “पूँजीकरण (कुल सेयर संख्याको मूल्य)” भन्ने अस्पष्ट अभिव्यक्तिलाई स्पष्ट पारिएको छ।