राना थारू समुदायको परम्परागत ‘खखडेहरा पर्व’ आज मनाइँदै

सुदूरपश्चिम प्रदेशको कैलाली र कञ्चनपुर जिल्लामा बसोबास गर्ने राना थारू समुदायले आज परम्परागत ‘खखडेहरा पर्व’ का रुपमा मनाउँदैछन्। यस वर्षको होलीलाई औपचारिक रूपमा बिदाइ गर्दै, करिब एक महिनाभन्दा बढी समयसम्म निरन्तर रुपमा मनाइने यो पर्व समुदायको सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक जीवनसँग गहिरो रुपमा जोडिएको छ। यस पर्वले समुदायको एकता, परम्परा र सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

राना थारू समुदायमा होली केवल रङ खेल्ने पर्व होइन, यसको गहिरो धार्मिक र सामाजिक महत्त्व पनि छ। यस पर्वको शुरुआत माघ शुक्ल पूर्णिमाबाट हुन्छ, जब गाउँमा ‘होरी’ राखेर उत्सवको प्रारम्भ गरिन्छ। यसपछि करिब एक महिना राति मात्रै होली खेल्ने चलन छ, जसलाई ‘जिउँदो होली’ भनिन्छ। यस अवधिमा गाउँका महिला तथा पुरुष रातभरि भेला भई परम्परागत होली गीत गाउने, नाचगान गर्ने र धार्मिक कथाहरू प्रस्तुत गर्ने परम्परा रहेको छ। यसले समुदायमा मनोरञ्जनका साथै धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक चेतनालाई बलियो बनाउने काम गर्दछ।

फागुन पूर्णिमाका दिन गाउँको दक्षिणपूर्व दिशामा स्थापना गरिएको होलिकालाई विधिपूर्वक दहन गरिन्छ। होलिका दहनपछि अर्को दिनलाई ‘टीका’ भनिन्छ, जहाँ गाउँका सबैले होलीको खरानीको टीका लगाउने परम्परा छ। मान्यतानुसार, यस टीका लगाउँदा रोगव्याधि नलाग्ने, स्वास्थ्य राम्रो हुने र दीर्घायु प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। टीकाको दिनदेखि आठ दिनसम्म ‘मरेको होली’ अर्थात् ‘मरी होरी’ खेल्ने चलन रहन्छ, जसलाई ‘मरेको होली’ पनि भनिन्छ। यस अवधिमा दिन र रात दुवै समयमा होली खेलिन्छ। यस समाप्तिमा खखडेहरा पर्व मनाइन्छ, जसलाई होलीको औपचारिक समापन मानिन्छ।

खखडेहरा पर्वको दिन बिहानैदेखि गाउँमा विशेष तयारी सुरु हुन्छ। गाउँका अगुवा, भलमन्सा, चाकर र जिम्मेवार व्यक्तिहरूले घरघरबाट पूजा सामग्री सङ्कलन गर्दछन्। यी सामग्रीहरूलाई ‘सत्ना’ भनिन्छ, जसमा सात प्रकारका अन्न, माटोका भाँडाकुँडा, खप्टाका टुक्रा, गाग्रो, लोटा, सुकाएको गोबरबाट बनाइने कन्डी, दियो, घोडाको माटोको मूर्ति र शुद्ध पानी समावेश हुन्छ। यी सामग्री गाउँको चौबाटो वा निश्चित ठाउँमा राखेर परम्परागत विधिअनुसार पूजा गरिन्छ। पूजा सकिएपछि, माटोका भाँडाकुँडा, खप्टा, घोडाको मूर्ति र दियो फुटाउने चलन छ। यस कार्यको मुख्य उद्देश्य गाउँबाट नकारात्मक शक्ति हटाउनु हो, जसले राक्षसी प्रवृत्ति, रोग, दुर्भाग्य र अन्य नकारात्मक प्रभावहरूलाई टाढा राख्ने विश्वास गरिन्छ।

यस पर्वको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको ‘फगुवा’ माग्ने परम्परा हो। पूजा सम्पन्न भएपछि गाउँका युवा र अगुवा घरघरमा पुगेर फगुवा माग्ने गर्दछन्। घरधनीहरूले गच्छेअनुसार नगद, अन्न वा अन्य सामग्री दिन्छन्। यसबाट सङ्कलित रकमबाट गाउँमा सांस्कृतिक कार्यक्रम, भोज, नाचगान आयोजना गरिन्छ। साँझपख गाउँ उत्सवमय बनिन्छ, जहाँ महिला र पुरुष परम्परागत पहिरन र श्रृङ्गारमा सजिएर होली खेल्ने, गीत गाउने र नाच्ने गर्दछन्। समुदायको विश्वास अनुसार, यस पर्वमा गरिएका पूजा र अनुष्ठानले अन्नबाली राम्रो हुने, रोगव्याधि हट्ने र गाउँ समृद्ध हुने विश्वास छ।

राना थारू समुदायका पूर्वकेन्द्रीय अध्यक्ष कृपाराम रानाले होलीलाई समुदायको सांस्कृतिक जीवनको मुख्य अङ्ग भएको बताए। “होलीले समुदायको एकता, संस्कार र परम्परालाई बलियो बनाउँछ,” उनले भने। साथै, खखडेहरा पर्वले खेतीपाती र गोरुगाडा जस्ता परम्परागत कार्यहरूलाई पनि रोक्ने चलन भएको छ। विगतमा, यस पर्वले मलेरिया, महामारी र प्राकृतिक विपत्तिका समयमा सामाजिक एकता कायम राख्न मद्दत गरेको इतिहास छ। यस पर्वले केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई, समुदायको सामाजिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई जोगाउने महत्वपूर्ण अभ्यास हो।

आजको दिन, सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारले यस पर्वका अवसरमा सार्वजनिक बिदा दिएको छ। यस परम्परागत पर्वले राना थारू समुदायको मौलिक संस्कृति, परम्परा र सामाजिक जीवनलाई जीवन्त राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यस पर्वको माध्यमबाट, समुदायले आफ्नो सांस्कृतिक विरासतलाई संरक्षण गर्दै, नयाँ पुस्तालाई यसको महत्व बुझाउन प्रेरित हुन्छ।