बारामा आतंक मच्चाउँदै आएको वयस्क जङ्गली हात्तीलाई नियन्त्रण गर्न विज्ञ टोलीको कठिन प्रयास

बारा । पूर्व–पश्चिम राजमार्गअन्तर्गत पथलैया–निजगढ सडकखण्डमा आतंक मच्चाउँदै आएको वयस्क जङ्गली हात्तीलाई नियन्त्रण गर्न नेपाली वन्यजन्तु संरक्षण निकाय र विज्ञ टोलीलाई कठिनाइ भइरहेको छ। एक साताअघि बारामा देखिएको उक्त जङ्गली हात्तीले सोमबार जीतपुर सिमरा उपमहानगर–१ का स्थानीय राजकुमार चौधरीको ज्यान लिएको थियो, जसले यस घटनालाई अझ गम्भीर बनाएको छ।

यस घटनापछि नेपालका वन्यजन्तु संरक्षण अधिकारी र विशेषज्ञहरू जङ्गली हात्तीलाई नियन्त्रण गर्न सक्रिय भएका छन्। राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको विज्ञ टोली, डा. अमिर सडौलाका नेतृत्वमा, चार दिनदेखि प्रयासरत भए पनि सफलता हात नलागेको जानकारी दिनुभएको छ। टोलीले सहजनाथ साझेदारी वन क्षेत्रमा देखिएको हात्तीलाई नियन्त्रण गर्न प्रयास गरिरहेको छ, तर हात्ती समूहबाट छुट्टिएर आएको हुन सक्ने वा खानाको खोजीमा आएको हुन सक्ने विश्लेषण भइरहेको छ।

‘हात्ती हाम्रो रेन्जमा आए पनि नियन्त्रणमा लिन सकिएको छैन,’ डा. सडौलाले बताए, ‘वयस्क जङ्गली हात्ती समूहबाट छुट्टिएर यहाँसम्म आएको हो या खानाको खोजीमा आएको हो भन्न अध्ययन गर्न आवश्यक छ।’

पूर्व–पश्चिम राजमार्गको निकुञ्जसँग जोडिएको करिडोरले यस क्षेत्रमा नयाँ–नयाँ जङ्गली हात्तीको आवतजावतलाई जन्म दिएको छ। यसअघि पनि ‘यमगज’ नामक जङ्गली हात्तीले अम्लेखगञ्जकी एक महिलाको ज्यान लिएको थियो, जसले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वलाई उजागर गरेको छ।

प्रायः समूहबाट छुट्टिएर एक्लै हिँड्ने हात्तीहरू आक्रामक हुने भएकाले यसले मानवीय क्षति पुर्‍याउने खतरा बनाएको छ। पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जले पनि यस विषयमा जानकारी दिँदै, नजिकको बाटोबाट बर्सेनि बारा र रौतहट हुँदै जङ्गली हात्तीहरू आउने र यसले जनधनको क्षति पुर्‍याउने गरेको जनाएको छ।

सहायक संरक्षण अधिकृत तथा सूचना अधिकारी सन्तोष भगतले भने, ‘यो हात्ती हिँडडुल गर्ने मुख्य मार्ग नै हो, जुन मौसममा बर्सेनि बारा आउने गर्छ। यसलाई नियन्त्रण गर्न हामीले टोली परिचालन गरेका छौं, राजमार्गमा तीन वटा समूह खटिएको छ।’

जङ्गली हात्तीलाई नियन्त्रण गर्न डिभिजन वन कार्यालय, ट्राफिक प्रहरी र जनपथ प्रहरीको टोली समेत सक्रिय छ। यसको प्रयासमा, मङ्गलबार हात्तीलाई डार्ट गर्न खोज्दा एक डोज औषधिले काम गर्न सकेन र साँझ जंगलतिर फर्किएपछि मात्रै काम सकिएको बताइएको छ।

‘मान्छेले हात्तीलाई लखेट्दा र होहल्ला गर्दा हात्ती आक्रामक बन्न सक्छ,’ सूचना अधिकारी भगतले बताउनुभयो। साथै, निकुञ्जले आफ्नो बलियो हात्तीलाई परिचालन गरिसकेको छ।

राजमार्गमा हात्तीको आक्रमण बढेपछि ट्राफिक प्रहरीले सवारी साधन रोकि नागरिकलाई सतर्क गरिरहेको छ। प्रहरी नायव उपरीक्षक वकिल बहादुर सिंहले यसको जानकारी दिए।

जङ्गली हात्तीको विषयमा विद्यावारिधि गरिसकेका वन्यजन्तु विशेषज्ञ अशोक रामले भने, समूहबाट निकालिएका वयस्क भाले हात्तीहरू सबैभन्दा बढी समस्या ल्याउने गरेको बताएका छन्।

नेपालभर २००० देखि २०२० सम्म जङ्गली हात्तीले ४१२ जनालाई आक्रमण गरेको तथ्यांक छ। जसमध्ये २७४ को ज्यान गएको र १३८ जना घाइते भएका छन्। रामले भने, ‘हात्तीले निकुञ्ज, मध्यवर्ती क्षेत्र र बस्तीमा बढी क्षति पुर्‍याउने गर्दछ। मान्छेले हात्तीलाई लखेट्दा थप आक्रमण हुने गर्दछ।‘

जंगलभित्र र बस्तीमा हात्तीले हिँड्ने समयमा मान्छेले घेरा हालेर धपाउने चलन र जाँडरक्सी सेवनबाट हात्ती आक्रामक बन्ने प्रवृत्ति बढेको पनि उनले बताए। विशेष गरी, जाँडरक्सी र धान, नुनजस्ता खाद्यान्न हात्तीलाई आकर्षित गर्छन्।

हात्तीको समूहमा हिँड्ने प्राणी भएकाले, यस्ता हात्तीहरू समूहबाट बहिष्कारमा परेका वा आक्रामक स्वभावका हुने र त्यसैले बढी खतरनाक हुने विज्ञहरूको भनाइ छ।

यस क्रममा, सरकारले हात्तीलाई नियन्त्रण गर्न र मानवीय क्षति रोक्न विभिन्न योजना र प्रयासहरू गरिरहेको छ। यसैबीच, पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत रामचन्द्र खतिवडाले भने, ‘हात्तीलाई नियन्त्रणमा राखेर थप क्षति रोक्न आवश्यक छ। स्वतन्त्र हिँड्ने हात्तीहरू बढी खतरनाक हुन्छन्, जुनसुकै बेला मानवीय क्षति गर्न सक्छन्।’

अहिले पनि, जंगलमा एक्लै हिँड्ने हात्तीहरूको संख्या बढ्दो क्रममा छ। दुई वर्षअघि झापामा भेटिएका ८४ वटा समूहको नेतृत्व हजुरआमाले गर्छिन्। समूहबाट बहिष्कारमा परेका यस्ता हात्तीहरू बढी उदण्ड र हानिकारक हुने विज्ञहरूको भनाइ छ।