वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीले तुलसी र दामोदरको विवाह र विशेष पूजा गर्दै हरि बोधिनी एकादशी पर्व मनाउँदै

वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण र ऐतिहासिक पर्व हरि बोधिनी एकादशी आजको दिन विशेष धार्मिक परम्पराअनुसार तुलसी र दामोदरको विवाह तथा पूजा गरी मनाइँदैछ। कात्तिक शुक्ल एकादशीको दिन मनाइने यस पर्वलाई प्रत्येक वर्ष भगवान् विष्णुको प्रतीक तुलसीको दामोदरसँग विवाह र विशेष पूजा गरी मनाउने परम्परा रहेको छ।

असार शुक्ल एकादशी अर्थात् हरि शयनी एकादशीको दिनमा विष्णु भगवान् क्षीरसागरमा सुत्ने परम्परा रहेकोले, यस दिनलाई हरिबोधिनी अथवा प्रवोधिनी एकादशी पनि भनिन्छ। यस अवधिमा हरिशयनी एकादशीदेखि बोधिनी एकादशीसम्म चार महिना भगवान् विष्णुका भक्तहरूले तुलसीको व्रत र विशेष पूजा गर्नुपर्ने परम्परा रहेको छ। यस अवधिमा विष्णु सुत्ने भएकाले विवाह, व्रतबन्धजस्ता मंगलकार्यहरू नगर्ने र यात्रा नगर्नु पर्ने परम्परा पनि रहेको छ।

आजको दिन घरघरमा तुलसीको मठमा विशेष पूजा र व्रत गरिन्छ। तुलसीको मठलाई गाईको गोबर र रातो माटोले सजाएर विवाह गर्ने परम्परा छ। यस दिन तुलसीलाई दामोदरको प्रतीक मान्दै विवाह गरिन्छ। तुलसीको मठको नजिकै विष्णुको प्रतीकका रूपमा निगालाको लिङ्ग गाडेर विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ। यस पर्वको धार्मिक महत्त्वअनुसार, कात्तिक महिनाभर सबै देवदेवी तुलसीमै निवास गर्छन् भन्ने विश्वास छ।

तुलसीको पूजा र व्रतले विशेष धार्मिक फल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। यस पर्वका अवसरमा तुलसीको उद्यापन अग्निस्थापना विधिबाट गरिन्छ, जसमा हवन र विशेष पूजा गरिन्छ। शास्त्र अनुसार, यस महिनामा तुलसीको माला लगाउँदा र एक लाख तुलसीपत्र विष्णु भगवानलाई अर्पण गर्दा मनोकांक्षा पूरा हुन्छ। गरुड पुराणमा उल्लेख भएअनुसार, यस महिनामा तुलसीपत्र भगवान विष्णुलाई अर्पण गर्दा १० हजार गाई दान गरे बराबरको फल प्राप्त हुने बताइन्छ।

आज विष्णु भगवान् को मूर्तिलाई रथमा राखी यात्रा गराइन्छ। राति “गोविन्द उठ्नुस् तपाईँ सुते जगत् सुत्छ, तपार्इँ उठे जगत् उठ्छ” भन्ने उद्घोषसहित शङ्ख, घण्टा र ढोल बजाएर विष्णु भगवान् को जागरण गरिन्छ। यस परम्पराले मानवका पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय र मनलाई जित्ने उद्देश्य रहेको छ।

किसानहरूले आजको दिन अन्न खान वर्जित रहेकोले, सखरखण्ड, पिँडालु र वनतरुललाई फलाहारको रूपमा ग्रहण गरिन्छ। यस व्रतले पापको नाश र पुण्य वृद्धि हुने विश्वास छ, साथै मोक्ष प्राप्तिको मार्ग प्रशस्त हुने धार्मिक मान्यता छ। यस दिनलाई ठूलो एकादशी पनि भनिन्छ र यस व्रतले हजारौं अश्वमेध र राजसूय यज्ञ बराबरको फल दिने शास्त्रमा उल्लेख छ।

यस पर्वको अवसरमा धादिङको नीलकण्ठ नगरपालिका वडा ४ स्थित ऐतिहासिक कालिका मन्दिरमा विशेष मेला लाग्ने गर्दछ। यसैगरी, काठमाडौँ उपत्यकाका चार नारायण, भक्तपुरको चाँगुनारायण, ललितपुरको विशङ्खुनारायण, र काठमाडौँका शेष नारायण र इचँगुनारायण स्थानमा विशेष पूजा र मेलाहरू आयोजना भइरहेका छन्। यहाँ जान नसक्ने भक्तहरूले काठमाडौँको उत्तरमा रहेका बूढानीलकण्ठ नारायणस्थानको दर्शन गरी पनि फल प्राप्त गर्न सकिन्छ।

यस पर्वको धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्वले सम्पूर्ण हिन्दू समुदायलाई एकता, श्रद्धा र भक्ति भावना जगाउने काम गरेको छ। भगवान् विष्णुको विशेष पूजा, व्रत, जप र होमले पापबाट मुक्ति र पुण्य प्राप्तिको आशामा आजको दिनलाई अत्यन्त श्रद्धापूर्वक मनाइन्छ।