छठपर्व: प्रकृति, समानता र परम्पराको मेलमा सारा मिथिलाञ्चल उत्साहित

केरा जे फरल घउरमे ओहि पर सुगा मंडराय, मारबौ रे सुगबा धनुषसँ सुगा गिरे मुरूझाय, सुगनी जे कानति वियोगसँ दीनानाथ होयब सहाय

यस प्रसिद्ध मैथिल लोकगीतले मिथिलाञ्चलको सांस्कृतिक र धार्मिक जीवनलाई झल्क्याउँछ। यो गीतले विशेष गरी मिथिलाको प्रमुख पर्व छठको महत्व र यसको भावनात्मक समर्पणलाई दर्शाउँछ। अहिलेको समयमा, जनकपुरधामसहित सारा मिथिलाञ्चल क्षेत्रमा छठको गीतसंगीतले माहौललाई पूर्णरूपले छठमय बनाएको छ। गाउँ, शहर, बजार, चोक चोकसम्म छठ गीतको धुनले सारा वातावरणलाई भक्तिमय र उल्लासमय बनाएको छ।

छठको अवसर र लोकगीतको महत्त्व
छठ पर्वको मुख्य र विशेष परम्परामा मैथिल कन्याद्वारा प्रसाद सामग्री बोकेर नदी, तलाउसम्म जाने बेला गाइने लोकगीतलाई अत्यन्तै पूजनीय मानिन्छ। यस गीतमा दीनानाथ अर्थात् सूर्यदेव र छठीमायालाई सम्बोधन गरिएको हुन्छ। यसको अर्थ हो– सूर्यदेव र षष्ठीमायालाई पूजा गर्ने यो पर्वले मानव जीवनमा उज्यालो ल्याउने, प्रकृतिको सम्मान गर्ने र सामाजिक एकता स्थापना गर्ने महत्त्वपूर्ण परम्परा हो।

सांस्कृतिक र धार्मिक परम्परा
छठ पर्व वैदिक परम्परामा सूर्य–षष्ठीको रुपमा परिचित छ। यस पर्वको मुख्य उद्देश्य सूर्यलाई अर्घ्य दिएर जीवनमा प्रकाश, ताप र ऊर्जा ल्याउने हो। सूर्यलाई ‘आदि’ देवता मानिएको छ, जसले सम्पूर्ण सृष्टि र मानवजीवनलाई उज्यालो र ऊर्जा प्रदान गर्छ। यस पर्वमा सूर्यको पूजा मुख्य भए पनि षष्ठीमायाको पूजा गौण रूपमा गरिन्छ। यसमा राधाकृष्ण, सीताराम, गौरीशंकर जस्ता भगवानको पूजासँगै सूर्यको पूजा पनि समावेश हुन्छ।

आजको मुख्य दिन र परम्परा
आज छठको तेस्रो र मुख्य दिन हो, जब व्रतालुहरुले अस्ताउन लागेको सूर्यलाई अर्घ्य दिँदै पूजा अर्चना गर्दछन्। यस दिनको पूजा विशेष गरी सूर्यको प्रकाश र जलको महत्वलाई जोड दिन्छ। सूर्यलाई ‘आदि’ देवता भनेर मान्ने परम्पराले मानव जीवनमा उज्यालो र उष्णता ल्याउने कार्यलाई सम्मान गर्दछ। यस पर्व विशेष गरी कृषक समुदायको जीवनसँग जोडिएको छ, किनभने सूर्यको प्रकाश र जलले अन्नबाली, फलफूल र बाली उब्जाउने कार्यमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

प्रकृति र मानव जीवनको सम्बन्ध
साहित्यकार तथा संस्कृतविद् राजेन्द्र विमलका अनुसार, छठ पर्व प्रकृतिको पूजनको रुपमा रहेको छ। यसले मानव जीवन र प्रकृतिको आपसी सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ। सूर्य र जलको महत्वलाई श्रद्धापूर्वक सम्मान गर्नाले मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकताहरु पूरा हुन्छ, र यसले समानता, भेदभावरहित समाजको सन्देश प्रवाह गर्दछ।

समाजमा समावेशीता र एकता
छठ पर्व सबै वर्ग, जाति र धर्मका मानिसहरुको साझा पर्व हो। यसमा धनी, गरिब, उच्च र तल्ला जातिका मानिसहरु सबै एकसाथ मिलेर पूजा गर्दछन्। यसले सामाजिक समावेशीता र समानताको भावना जगाउँछ। भिक्षा मागेर पनि यस पर्व मनाउने परम्परा यस अभिप्रायलाई प्रस्ट्याउँछ।

श्रम र कृषिको सम्मान
सूर्यको उपयोगिता कृषि संस्कृतिमा अनिवार्य भएकाले यस पर्वले श्रमप्रति कृतज्ञता र सम्मान बढाउँछ। खेतबारीमा काम गर्ने श्रमशक्ति र कृषिजन्य उत्पादनमा आधारित जीवनशैलीलाई यस पर्वले सम्मान गर्दछ। बाँस, माटो र कृषि उत्पादनसँग सम्बन्धित श्रमलाई यस पर्वले विशेष महत्व दिन्छ, जुन वैज्ञानिक र श्रमको सम्मानको प्रतीक हो।

पारिवारिक र सामाजिक मेलमिलाप
छठ पर्वले पारिवारिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने अवसर पनि प्रदान गर्दछ। टाढाटाढा बसेका परिजन घर फर्किएर यस पर्वमा सहभागी हुन्छन्, जसले पारिवारिक एकता र आत्मीयता बढाउँछ। वर्तमान समयमा विभाजन र द्वेषको परिस्थितिमा, यस पर्वले मानवता र मानवअधिकारको सम्मानलाई प्रवर्द्धन गर्दछ।

निष्कर्ष
छठ पर्व केवल एक धार्मिक अनुष्ठान होइन, यसले समाजका प्रत्येक व्यक्ति, भावना, र संस्कृतिको संरक्षण गर्दछ। यस पर्वले मानवता, प्रकृति र श्रमप्रति सम्मान र प्रेमको सन्देश फैलाउँछ। यो पर्वले सबैलाई एकअर्कासँग जोड्न र जीवनको मूल्यमान्यता सम्झाउँछ।

यदि तपाईंलाई यस विषयमा थप जानकारी वा विशेष आवश्यक परेमा, मलाई भन्नुहोस्।