चितवनमा आगामी पुसमा बाघ र गैँडा गणना, राष्ट्रिय निकुञ्जहरूमा संरक्षण अभियान तीव्र

चितवन – चितवनमा आगामी पुस महिनामा बाघ गणना गर्ने तयारी भइरहेको छ। यससँगै पर्सा, बाँके, बर्दिया र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जहरूमा पनि बाघ गणना गरिने भएको हो। यस कार्यका लागि आवश्यक तयारी र बजेट व्यवस्थापन भइरहेको छ।

बाघ गणनापछि गैँडा गणना गर्ने योजना बनाइएको छ। गत आर्थिक वर्षमा गैँडा गणना गर्न सकिएको थिएन किनभने दाताले आर्थिक सहयोग गर्न नसक्ने अवस्था आएको थियो। यस वर्ष भने विभागले बाघ र गैँडा दुवैको गणना गर्न आवश्यक बजेट विनियोजन गरेको छ।

हरेक चार–चार वर्षमा बाघ गणना गरिँदै आएको छ। विभागका वरिष्ठ इकोलोजिष्ट हरिभद्र आचार्यका अनुसार, यस पटक पुस, माघ र फागुन महिनामा तीन महिनासम्म बाघ गणना सञ्चालन गर्ने योजना बनाइएको हो। गैँडा गणना भने चैत महिनामा गर्ने तयारी छ। गैँडा गणना गर्न तीन साता लाग्ने अनुमान गरिएको छ।

निर्वाचनको कारणले गर्दा यस पटक गैँडा गणनाको समयमा अनिश्चितता देखिएको छ। विभागले गैँडा गणनाका लागि चितवन, पर्सा, शुक्लाफाँटा र कोशी टप्पु राष्ट्रिय निकुञ्जहरूमा गणना गर्ने योजना बनाएको हो।

वित्तीय पक्षमा हेर्दा, चालु आर्थिक वर्षमा विभागले बाघ र गैँडा गणनाका लागि छुट्याएको बजेट रु १८ लाख रहेको छ। तर, सम्पूर्ण गणनाका लागि करिब रु १ करोड ५० लाखभन्दा बढी खर्च हुने अनुमान गरिएको छ। गैँडा गणनाका लागि पनि विभागले रु १८ लाख नै विनियोजन गरेको छ। यस कार्यमा रु दुई करोड भन्दा बढी खर्च लाग्ने भएकाले बाँकी रकमका लागि दाताहरुसँग आर्थिक सहयोग मागिनेछ।

अघिल्लो सन् २०२२ मा गरिएको बाघ गणनामा नेपालभरि ३३५ वटा बाघ फेला परेका थिए। सो गणनामा चितवनमा १२८, बर्दिया निकुञ्जमा १२५, बाँके निकुञ्जमा २५, पर्सामा ४१ र शुक्लाफाँटा निकुञ्जमा ३६ वटा बाघ भेटिएको थियो।

बाघ गणनाको प्रविधि पनि समयअनुसार परिवर्तन हुँदै आएको छ। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा. गणेश पन्तका अनुसार, बाघहरूको गणनामा स्वचालित क्यामेरा प्रयोग गरिन्छ। ती क्यामेरा बाघको चल्ने ठाउँमा राखिन्छ र बाघको फोटो खिच्ने गर्दछ। शरीरका पाटाका आधारमा बाघलाई छुट्याइन्छ किनभने हरेक बाघको पाटा फरक हुन्छ।

गैँडा गणना हात्तीमाथि चढेर प्रत्यक्ष अवलोकन गरी गरिने गरेको थियो। यस पटक विभागले नयाँ विधि प्रयोग गर्ने विषयमा छलफल गरिरहेको छ। नेपालमा सन् २००९, २०१३ र २०१८ मा पनि गैँडा गणना गरिएको थियो। ती गणनामा क्रमशः १२१, १९८ र २३५ गैँडा फेला परेका थिए।

सन् २०२१ मा गरिएको गैँडा गणनामा देशभरका राष्ट्रिय निकुञ्ज र संरक्षण क्षेत्रमा ७५२ गैँडा फेला परेका थिए। सन् १९६० को दशकमा गैँडाको सङ्ख्या घटेर लगभग एक सयको हाराहारीमा झरेको थियो। सन् १९५० को दशकमा नेपालमा लगभग ८०० गैँडा रहेको अनुमान गरिएको थियो।

अहिलेको समयमा, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा ६९४, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा ३८ र शुक्लाफाँटा मा १८ गैँडा रहेका छन्। यसरी नेपालमा गैँडाको संख्या क्रमशः बढिरहेको छ।

यस क्रममा विभागले जैविक विविधता र संरक्षणका लागि ठूलो प्रयास गरिरहेको छ। बाघ र गैँडा जस्ता दुर्लभ जनावरहरूको संरक्षण र सतत् निगरानीले नेपालको प्राकृतिक सम्पदालाई सम्हाल्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ।