एन्टिबायोटिकको गलत प्रयोगले बढ्दैछ ‘एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्स’ : स्वास्थ्यचेतना र नियमन आवश्यक।

विराटनगर – मानिसको जीवनशैली र स्वास्थ्यसम्बन्धी सोचमा आएको परिवर्तनले एन्टिबायोटिक औषधिको दुरुपयोग र यसको प्रतिरोध क्षमता (रेसिस्टेन्स) बढ्दो क्रममा रहेको छ। नजिकको फार्मेसीबाट चिकित्सकको सल्लाह बिना नै एन्टिबायोटिक किन्ने, आफैँ चिकित्सक बन्ने प्रवृत्ति र फेसबुक जस्ता सामाजिक सञ्जालबाट आएको सुझावलाई आधार बनाएर औषधि सेवन गर्ने वातावरणले ‘एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्स’ नामक ज्वलन्त महामारीलाई जन्म दिएको स्वास्थ्य अधिकारीहरूले बताएका छन्।

विराटनगरकी सरिता कार्कीले केही दिनअघि आफ्नै नानीलाई सामान्य खोकी र ज्वरो आएपछि नजिकैको फार्मेसीबाट एन्टिबायोटिक किनेर दिएकी थिइन्। दुई दिनमै निको भएपनि केही हप्ता नबित्दै ज्वरो फेरि देखिएपछि फेरि त्यही औषधि खुवाइन्। तर, ज्वरो नघट्दा अन्ततः अस्पतालको बालरोग विभागमा जाँच गराइयो, जहाँ चिकित्सकले नयाँ र अझ शक्तिशाली एन्टिबायोटिक लेखिदिए। मात्र त्यसपछि नानीको ज्वरो निको भयो। सरिताले भनिन्, “पहिलो पटक किनिएको औषधि काम गर्यो, तर फेरि काम नगरेपछि थाहा भयो हामी कति गलत तरिकाले औषधि प्रयोग गरिरहेका थियौं।”

यस्तै, मोरङको बेलबारीका ५५ वर्षीय रामबहादुर राईले पनि चिकित्सकको सल्लाह बिनानै एन्टिबायोटिक प्रयोग गर्ने बानी गरेको बताएका छन्। उनले बताए, “मलाई प्रायः दात दुखिरहन्छ, पसल गएर एन्टिबायोटिक किन्थेँ। तीन–चार दिन खाएपछि दुखाइ कम हुन्थ्यो, त्यसपछि बाँकी औषधि राख्थें। तर, समस्या दोहोरिएपछि चिकित्सकले यस औषधिको असर घटिसकेको बताए।”

धरानकी ३२ वर्षीया विद्यार्थी रीता तामाङले फेसबुक समूहको सुझाव अनुसार एन्टिबायोटिक लिएकी उनले बताइन्, “मैले साथीभाइको सुझावमा औषधि लिइरहेकी थिएँ। तर, पेट दुख्दा अस्पताल भर्ना हुनुपर्‍यो। अब म कसैको सल्लाह बिना औषधि नखाने निर्णय गरेकी छु।”

यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि छिटो र सजिलै उपलब्ध हुने औषधिको गलत प्रयोग र ‘छिटो निको हुने’ सोचले मानव जीवनमा गम्भीर खतराको संकेत देखिएको छ। चिकित्सक र स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार, चिकित्सकको परामर्शबिना एन्टिबायोटिकको अनावश्यक प्रयोगले ब्याक्टेरियाको प्रतिरोध क्षमता विकास गरिरहेको छ, जुन भविष्यमा स्वास्थ्यसंकटको मुख्य कारण बन्न सक्ने खतरा छ।

कोशी अस्पतालका डा. रामनारायण चौधरीले भने, “एन्टिबायोटिकको दुरुपयोगले ब्याक्टेरिया झन बलियो हुँदै जाँदा औषधि काम नगर्ने स्थिति आउँछ। यसले गर्दा सामान्य सङ्क्रमणबाट जटिल र जीवनधारणाको समस्यासमेत देखा पर्न सक्छ।”

यस्तै, निबन्धक, वरिष्ठ फोक्सो रोग विशेषज्ञ प्रा. डा. रामहरि घिमिरेले भने, “एन्टिबायोटिक औषधिको जथाभावी प्रयोगले स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्दछ। कतिपय बेला औषधिको मात्रा र अवधि पूरा नगरी सेवन गर्दा, औषधि प्रभावहीन बन्न सक्छ। यसको परिणामस्वरूप, संक्रमण पुनः देखिन सक्छ र बिरामीको मृत्यु समेत हुन सक्छ।”

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले यसलाई विश्वव्यापी चुनौतीको रुपमा राखेको छ। हाल विश्वभर करिब सात लाख मानिसको मृत्यु एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्सका कारण हुने गरेको बताइन्छ। यसको कारणले विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो भार पर्ने र नयाँ औषधि विकासमा समेत समस्या आउने विज्ञहरूले बताएका छन्।

नेपालमा पनि एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्सको अवस्था चिन्ताजनक बन्दै गएको छ। पछिल्लो १६ वर्षमा नयाँ एन्टिबायोटिकको खोज नभएको र ब्याक्टेरियाले पुराना औषधि पचाउँदै गएको तथ्यांकले देखाउँछ। नेपाल सरकार र स्वास्थसंस्थानहरूले यसलाई नियन्त्रण गर्न नीति बनाइरहेको भएता पनि, व्यवहारिक रुपमा लागू गर्न र जनचेतना फैलाउन चुनौती रहेको देखिन्छ।

नेपाल औषधि व्यवसायी सङ्घको भनाइ अनुसार, उपभोक्ताले चिकित्सकको सल्लाह बिनानै औषधि माग गर्ने, प्रेस्क्रिप्सन नभएको औषधि किन्ने प्रवृत्ति अझै रोकिएको छैन। यसलाई नियन्त्रण गर्न जनचेतना र सरकारी कडाइ आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

अधिकारीहरू भन्छन्, पशु र मत्स्य क्षेत्रमा पनि एन्टिबायोटिकको दुरुपयोग बढ्दो छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा मानव स्वास्थ्यलाई असर गर्न सक्छ। यसको प्रभाव रोक्न लागि सही मात्रा, प्रयोग अवधि, र पशु चिकित्सकको सल्लाह अनिवार्य बनाउने कार्य जारी रहेको छ।

वर्तमान अवस्थामा, स्वास्थ्यकर्मी, सरकारी निकाय, औषधि व्यवसायी र उपभोक्ताको संयुक्त प्रयास आवश्यक भएको छ। एन्टिबायोटिकको गलत प्रयोग रोक्न जनचेतना फैलाउन र उचित नियमनलाई कडाइ गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइरहेका छन्।

स्वास्थ्य विज्ञहरू र अन्तर्राष्ट्रिय संगठनहरूका अनुसार, यदि यसैगरी दुरुपयोग र अनावश्यक प्रयोग जारी रह्यो भने, २०५० सम्म एन्टिबायोटिकले काम नगर्ने र मृत्युको संख्या बढ्ने अनुमान गरिएको छ। यसले विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो प्रभाव पार्नेछ।

सरकार र समाजले यस चुनौतीलाई सामना गर्न अघि सर्छ भने मात्र भविष्यको स्वास्थ्य सुरक्षामा सुनिश्चितता मिल्ने देखिएको छ।